گزارش همایش بازرگان و انقلاب

گزارش خبرگزاری ایسنا:

همایش بازرگان و انقلاب اسلامی از سوی انجمن اندیشه و قلم در مسجد الرحمن با سخنرانی ابوالفضل بازرگان، برادرزاده بازرگان و محمد توسلی، دبیر کل نهضت آزادی، عباس سلیمی‌نمین و حاتم قادری، برگزار شد. شانزدهم بهمن، بهانه برگزاری این همایش، روزی است که امام خمینی در حکمی مرحوم مهدی بازرگان را به‌عنوان نخست‌وزیر و رئیس شورای انقلاب منصوب می‌کند. بازرگان و توسلی در این همایش سعی کردند شرایطی را که منجر به استعفای مرحوم مهدی بازرگان شد، تبیین کنند. سلیمی‌نمین اما در سخنانش نقدهای فراوانی را به بازرگان مطرح کرد و معتقد بود مذاکرات بازرگان و امام خمینی در پاریس از سر اعتقاد‌نداشتن دبیر کل اسبق نهضت آزادی به آرای مردمی بود.

روایت استعفای بازرگان
به گزارش ایسنا، ابوالفضل بازرگان در این همایش گفت: در آن شرایط اگر نگوییم بازرگان تنها گزینه بود، می‌توانیم بگوییم بهترین گزینه بود، عده‌ای می‌گفتند انتخاب مهندس بازرگان اشتباه بود، اما رهبری می‌گفتند در آن شرایط درست بوده است.
او با اشاره به مشکلات موجود در زمان دولت بازرگان گفت: ایشان در دانشگاه تهران گفتند اهل تندروی نیستم. ضمنا وظیفه من انتقال قدرت از نظام قبل به جدید، اداره کشور، برگزاری رفراندوم، رفع خرابی‌ها و انتخاب مجلس مؤسسان و تهیه پیش‌نویس قانون است و انقلابی‌گری‌ها را باید رهبر اداره کند، اما تا روز آخر ایراد می‌گرفتند که چرا دولت انقلابی عمل نمی‌کند.
بازرگان گفت: مشکلاتی مانند پدیده ضد انقلاب، ضد دولت، فشارهای طاقت‌فرسا و نابجا و ضعف تبلیغات بعدا در دولت بازرگان ایجاد شد. تقریبا روزنامه و نشریه‌ای نداشتیم که مدافع دولت باشد. شدت و ضعف تخریب دولت فرق می‌کرد. رادیو و تلویزیون هم بلندگوی ضد دولت بود. شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی تشکیل شد، حدادعادل از وزارت فرهنگ و ارشاد و من از نخست‌وزیری در آن شورا شرکت می‌کردیم. می‌خواستیم روزنامه‌هایی سریع‌تر منتشر شوند که از دولت حمایت کنند که وقتی آنها هم منتشر شدند باز به دولت انتقاد کردند.
او گفت: علاوه بر رهبری و شوراهای موجود که می‌توانستند به موضوعات ورود پیدا کنند؛ نهاد امام جمعه و نهادهای دیگر در امور کشوری دخالت می‌کردند. ایشان اطلاعیه‌هایی دادند که همه را به وحدت در عمل و اجرای قانون دعوت می‌کردند. پیامی درباره حادثه پاوه منتشر می‌کنند و توضیح می‌دهند دولت کوتاهی نکرده است. یک پیام تلویزیونی قبل از استعفا دادند و شرح دادند که تقصیرهایی که به گردن دولت می‌اندازند درست است یا خیر و چه نهادهای دیگری هستند که نمی‌گذارد کار پیش برود.
بازرگان سپس گفت: مشکلات درونی هیئت دولت هم وجود داشت. اختلافات درون دولت وجود داشت، اما خیلی نبود. اولین مشکل در استعفای سنجابی، وزیر امور خارجه، به‌علت دخالت برخی نهادها و تخلفات اداری بود. در شکل اقتصاد هم مشکل وجود داشت، برخی شخصیت‌ها به‌دنبال ملی‌شدن اقتصاد بودند و برخلاف میل بازرگان به‌خاطر شورای انقلاب این موضوع را امضا کردند.
همچنان که خودشان در شورای انقلاب باقی ماندند و به انقلاب تا آخر عمر کمک کردند. بازرگان گفت: حجم مراجعات به نخست‌وزیری خیلی بالا بود، به همین علت نهادی به نام مراجعه‌کنندگان تشکیل شد و ساعت‌ها مجبور بودیم با عده‌ای صحبت کنیم و در هر ملاقاتی که با رهبر انقلاب انجام می‌شد، دولت مشکلاتش را می‌گفت. در مقطعی که دولت و‌ شورای انقلاب اختلاف داشتند، قرار شد این دو در هم ادغام شوند. اینکه گفته می‌شود تسخیر سفارت آمریکا باعث استعفای مرحوم بازرگان شد، درست نیست. از اردیبهشت‌ماه نامه‌نگاری‌ها شروع شد. حامل این متن من بودم.
او افزود: امام چند نفر از روحانیون شورای انقلاب مثل شهید بهشتی و مرحوم رفسنجانی و موسوی اردبیلی را خواستند تا ایشان را منصرف کنند. در راه از رادیو و تلویزیون اعلام شد که بازرگان استعفا داده و استعفای او پذیرفته شده است. دیگر کار از کار گذشته بود. بازرگان در پایان گفت: دولت بعد از ایشان خواستند با نیروهای او همکاری کنند، ایشان هم گفتند بیعتی در کار نیست هرکس می‌خواهد همکاری کند. همچنان که خودشان در شورای انقلاب باقی ماندند و به انقلاب تا آخر عمر کمک کردند.


چالش‌های بازرگان
محمد توسلی با بیان اینکه دولت بازرگان را با چالش‌هایش باید در نظر گرفت، گفت: نخستین چالشی که باید به آن اشاره کرد دیداری است که بازرگان در پاریس با رهبر انقلاب داشت. رسم بود که همه به‌نوعی با امام در پاریس بیعت می‌کردند، بازرگان ساعت‌ها مذاکره کرد و قرار بود ایشان هم نامه‌ای مانند بیعت بنویسند، اما به ایران آمد و در حزب مشورت کرد و بیانیه‌ای حزبی داد که چون در یک سال اخیر مردم رهبری امام خمینی را پذیرفته‌اند، بحث حاکمیت رأی ملت است.
به گزارش ایلنا، دبیر کل نهضت آزادی افزود: چالش بعدی رفراندوم انقلاب اسلامی است. مردم قرار شد برای رأی به جمهوری اسلامی‌ که در پاریس و در بانگ رسانه‌های جهانی گفته بودند و با تأکید بر اینکه در جمهوری اسلامی همه حق اظهارنظر دارند، پای صندوق رأی حاضر شوند.
توسلی با اشاره به تدوین قانون اساسی گفت: امام خمینی گفتند با اصلاحات لازم، قانون اساسی را که تهیه شده به رفراندوم بگذارید، بازرگان معتقد بود باید مجلس مؤسسان تشکیل شود، در نهایت هم مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شد. روحانیون سنتی در این مجلس از پیشنهاد مرحوم آیت حمایت همه‌جانبه کردند. برخی از اعضای دولت نامه اعتراضی نوشتند و در این زمینه با برخی از وزرای دولت موقت برخورد شد.
او با اشاره به دومین چالش گفت: امام خمینی در دو سند مراتب اعتماد خود به دیانت و سلامت مهندس بازرگان را اعلام کرد. با یک لحن بسیار مثبت تمام سوابق علمی و مبارزاتی ایشان را تأیید کردند. من شش ماه در نجف با امام خمینی بودم و با روحیات ایشان آشنا هستم.
دبیرکل نهضت آزادی با اشاره به نامه‌نگاری‌ها در سال‌های ۶۶ تا ۶۸ گفت: چالش بعدی نامه‌ای است که سال ۶۶ نوشته شد و در سال ۶۸ منتشر شد.
دبیرکل نهضت آزادی افزود: چالش بعدی اختلافاتی است که بین احزاب به وجود آمد. بازرگان با یک جمع خبره کار پژوهشی انجام داد که اصل ولایت مطلقه فقیه را به استناد قرآن و سنت و عترت با توجه به جنبه‌های سیاسی و اجتماعی آن بررسی کردند. این نشریه در اواخر سال ۶۶ تهیه شد. با نامه و امضای بازرگان برای تمام مراجع قم و مسئولان فرستاده شد و گفته شد این کار پژوهشی است که هرجای آن اشتباه بود به ما متذکر شوید.
او تأکید کرد: چالش‌های بازرگان بعد از خرداد ۶۰ هم مورد توجه است. در مجلس جریانی مرگ بر بازرگان می‌گفت، اما با وجود تمام هزینه‌ها و بازداشت‌ها ایستادند و به رسالت خود ادامه دادند.


مردم فهمیدند با اندیشه نهضت آزادی نمی‌شود  تغییر  ایجاد  کرد!
عباس سلیمی‌نمین اما در پاسخ به توسلی، با بیان اینکه مهدی بازرگان در پاریس اعلام موضع نکرد و در ایران وقتی اعلام موضع کرد گفت به این دلیل که مردم رهبری امام (ره) را پذیرفتند، ما این رهبری را پذیرفتیم، گفت: بازرگان بحث مفصلی با امام در پاریس داشت و به قدرت مردم هیچ اعتقادی نداشت. به امام می‌گفت شما نمی‌توانید بساط استبداد را جمع کنید ولو اینکه بتوانید، با سلطه بیگانه نمی‌توانید مبارزه کنید.
این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: بازرگان چطور می‌تواند یک‌روزه نگاهش را عوض کند؟ صداقت سیاسی دکتر سنجابی را در این زمینه بیشتر از بازرگان می‌دانم. ایشان در بیانیه سه‌ماده‌ای نفی استبداد و سلطه غرب می‌کند. در ایران نهضت آزادی اعلام می‌کند ما هم نفی سلطه غرب را اعلام می‌کنیم، اما خوب است عملکردهای پیدا و پنهان برخی دوستان نهضت آزادی را مورد مطالعه قرار دهیم و ببینیم آیا بر رأی مردم استوار ماندند یا خیر. اگر اعتقاد به مردم داشتند چرا باید رهبری امام را می‌پذیرفتند؟ مردم راهبردی را مطرح کرده بودند که باید سلطه و استبداد بساطش جمع می‌شد و این نگاه مورد پذیرش مردم بود، اما نگاه جبهه ملی و گروه‌هایی که برای تغییر، راهبردی داشتند مشابه این نگاه نبود.
به گزارش ایلنا، سلیمی‌نمین در ادامه به پیوند دولت بختیار با نهضت آزادی پرداخت و گفت: آنها می‌خواستند انتقال قدرت به‌نوعی شکل بگیرد که نه استقلال بشکند، نه سلطه. حتی در مراحل نهایی که انقلاب رو به پیروزی است. آنها فکر نمی‌کردند استبداد در حال شکست باشد و فکر می‌کردند شریف امامی تلاش می‌کند انقلاب را قانع کند که به او راضی شوند.
او در ادامه با بیان اینکه برنامه این بود که استعفایی برای بختیار نوشته شود و او به‌عنوان نخست‌وزیر شاه به پاریس برود، ادامه داد: برنامه آنها این بود که اگر امام با او ملاقات کرد، اما نخست‌وزیری او را نپذیرفت، آنها استعفا را منتشر کنند. امام وقتی متوجه موضوع شد، قبل از حرکت بختیار گفت من استبداد را مشروع نمی‌دانم و با هیچ مقام وابسته به استبداد ملاقات نمی‌کنم و قبل از ملاقات باید استعفا دهد. سلیمی‌نمین افزود: همه این طراحی‌ها و پشت‌صحنه‌ها کاملا با آنچه که آقای توسلی گفت بازرگان به نقش و رأی مردم احترام می‌گذاشت، مغایرت دارد. آنها برای انحراف مردم از مواضعی که پیگیر بودند، تلاش می‌کردند. طرح نهضت آزادی به کجا می‌کشید؟ ارتش و ساواک دست نمی‌خورد، ساختار استبداد باقی می‌ماند و اهرم‌های آمریکا در کشور می‌ماند و خطر متوجه ملت بود. مشابه همین نگاه در نهضت ملی‌شدن صنعت نفت منجر به ضربه‌خوردن مردم شد. مردم فهمیدند با اندیشه نهضت آزادی نمی‌شود تغییر ایجاد کرد، به این دلیل جایگاه نهضت آزادی به‌لحاظ رهبری دستخوش تغییر شد. اگر این‌طور نبود، رهبری امام را نمی‌پذیرفتند.
این پژوهشگر تاریخ معاصر با بیان اینکه امام  بازرگان را انتخاب نکرد، گفت: شورای انقلاب نقش قوه مقننه را داشت. شورای انقلاب، بازرگان را پیشنهاد داد و امام پذیرفت. هرگز چالش اینکه در یک‌جا بازرگان را انتخاب کردند در یک‌جا رد کردند حقیقت ندارد. امام صرفا رأی یک ساختار را تأیید کرده بود. امام می‌داند بازرگان اعتقادی به اجماع مردم ندارد، اما شورای انقلاب انتخاب کرده و امام هم حکم داده است.
او درباره بخش‌هایی از صحبت‌های محمد توسلی که گفته بود قانون اساسی را برای امام بردند، ایشان تأیید کرده بود، ولی به اصرار بازرگان مجلس مؤسسان تشکیل شد، گفت: امام از شورای انقلاب خواستند اکثریت قانون اساسی را برای رفتن به مجلس خبرگان قانون اساسی تأیید کنند. ایشان هرگز تأییدی نکرد که بعدا نقض شود. از طرفی مجلس خبرگان به‌نوعی طراحی نشده بود که قشر خاصی در آن اکثریت باشند.
سلیمی‌نمین همچنین در واکنش به اینکه حسن آیت در مجلس مؤسسان طرح ولایت فقیه را به کرسی نشاند، گفت: این بازی رسانه‌ای است که بحث ولایت فقیه را به آقای آیت نسبت دهیم و اصل آن را زیر سؤال ببریم. امام چارچوب‌های نظام فکری خود را در ارتباط با حکومت اسلامی در عراق ارائه داده و کتاب نوشته و آن را تبیین کرده است. امام پنهان‌کاری ندارد و ما برای اینکه این قضیه را سخیف کنیم می‌گوییم آیت که متأثر از جریانی مشکوک بوده این اصل را مطرح کرده است. این یک کار ژورنالیستی و کم‌لطفی به تاریخ است.


بازرگان به نقشه راه باور داشت
حاتم قادری هم در این نشست سخنرانی خود را بیشتر به کتاب «راه طی‌شده» بازرگان معطوف و تأکید کرد که این کتاب از جمله آثار خوانده‌شده در سال‌های نزدیک به انقلاب است، بااین‌حال، این اثر شوربختانه، در خدمت رادیکالیسم سیاسی و ایدئولوژیک قرار گرفت. این در حالی است که بازرگان از جمله متفکران آری‌گو به غرب است. آری‌گو به این معنا که غرب را اساسا گمراه‌کننده نمی‌داند و بر دستاوردهای آن مهر تأیید می‌زند. به زعم او، بازرگان از آن جمله روشنفکران دینی‌ای بود که به یافتن یا حداقل‌ساختن نقشه راه باور داشت؛ نقشه‌ای که بگوید اقتصاد، سیاست، جامعه، فرهنگ و مناسبات اسلامی چیست، اما در نهایت و در اواخر عمر به این باور می‌رسد که نقشه راهی وجود ندارد و ما صدهاسال است دنبال چیزی می‌گردیم که موجودیتی ندارد.

گزارش روزنامه وقایع اتفاقیه از همایش:

«روزنامه و نشریه‌ای نداشتیم که مدافع دولت باشد. شدت و ضعف تخریب دولت فرق می‌کرد. رادیو و تلویزیون هم بلندگوی ضد دولت بود.» این روایتی کوتاه از آن ۱۰ ماهی است که مهدی بازرگان اولین نخست‌وزیر جمهوری‌اسلامی ایران تجربه کرده بود. روزهایی که از نگاه ابوالفضل بازرگان برادرزاده او سخت و طاقت‌فرسا بوده است.

دیروز همایش بازرگان و انقلاب اسلامی با یادآوری‌های جالبی از روزهای کار مهدی بازرگان و همین‌طور استعفای او مطرح بود. حتی این زمزمه همیشگی که امام برای منصرف کردن بازرگان از استعفایش از نخست‌وزیری عده‌ای را واسطه کرده بوده اما اعلام زودتر خبر از سوی رادیو و تلویزیون کار را تمام کرد هم تایید شد. دیروز ابوالفضل بازرگان گفت: «در پی استعفای مهندس بازرگان امام چند تن از روحانیون شورای انقلاب مثل شهید بهشتی و مرحوم رفسنجانی و موسوی اردبیلی را خواستند تا بازرگان را از استعفا منصرف کنند، در طول راه زودتر در رادیو و تلویزیون اعلام شد که بازرگان استعفا داده و پذیرفته شده است.» ابوالفضل بازرگان در همایش بازرگان و انقلاب اسلامی که به همت «انجمن اندیشه و قلم» برگزار شد؛ با اشاره به موضوع «دولت موقت و چالش‌هایش» تاکید کرد: «مهندس بازرگان یک دیندار واقعی بود و با توجه به سابقه مدیریتی و اداری و تجربه‌های موفق و مورد پذیرش بودن جناح‌های مختلف سیاسی و قشرهای ملی و مذهبی و حتی اعضای احزاب چپ تنها گزینه مناسب و موجود برای نخست‌وزیری بودند». وی ادامه داد: «در آن شرایط اگر نگوییم بازرگان تنها گزینه بود، می‌توانیم بگوییم بهترین گزینه بود، عده‌ای می‌گفتند انتخاب مهندس بازرگان اشتباه بود اما رهبری می‌گفتند در آن شرایط درست بوده است.» او گفت: «سوال دیگر این است که چرا مهندس بازرگان به‌رغم عدم تمایل‌شان به عهده‌دار شدن اداره کشور در شرایط انقلابی و بی‌نظمی نخست‌وزیری دولت موقت را پذیرفت؟ ایشان با توجه به شرایط آن زمان این پذیرش را یک نوع واجب عینی می‌دانست.»

وی با اشاره به مشکلات موجود در زمان دولت بازرگان گفت: «ایشان در دانشگاه تهران گفتند اهل تندروی نیستم. ضمنا وظیفه من انتقال قدرت از نظام قبل به جدید، اداره کشور، برگزاری رفراندوم، رفع خرابی‌ها و انتخاب مجلس موسسان و تهیه پیش‌نویس قانون است و انقلاب را باید رهبر اداره کند، اما تا روز آخر از ایشان ایراد می‌گرفتند که چرا دولت انقلابی عمل نمی‌کند.» بازرگان گفت: «مشکلاتی همچون پدیده ضد انقلاب، ضد دولت، فشارهای طاقت‌فرسا و نابه‌جا و ضعف تبلیغات بعدا در دولت بازرگان ایجاد شد. تقریبا روزنامه و نشریه‌ای نداشتیم که مدافع دولت باشد. شدت و ضعف تخریب دولت فرق می‌کرد. رادیو و تلویزیون هم بلندگوی ضد دولت بود. شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی تشکیل شد، حداد عادل از وزارت فرهنگ‌ و ارشاد و من از نخست‌وزیری در آن شورا شرکت می‌کردیم. می‌خواستیم روزنامه‌هایی سریع‌تر منتشر شود که از دولت حمایت کنند که وقتی آنها هم منتشر شد باز به دولت انتقاد کردند». وی گفت: «علاوه بر رهبری و شوراهای موجود که می‌توانستند به موضوعات ورود پیدا کنند؛ نهاد امام‌جمعه و نهادهای دیگر در امور کشوری دخالت می‌کردند. ایشان اطلاعیه‌هایی دادند که همه را به وحدت در عمل و اجرای قانون دعوت می‌کردند. پیامی در مورد حادثه پاوه منتشر می‌کنند و توضیح می‌دهند دولت کوتاهی نکرده است. یک پیام تلویزیونی قبل از استعفا دادند و شرح دادند که تقصیرهایی که به گردن دولت می‌اندازند درست است یا خیر و چه نهادهای دیگری هستند که نمی‌گذارد کار پیش برود».

بازرگان سپس گفت: «مشکلات درونی هیات‌ دولت هم وجود داشت. اختلافات درون دولت وجود داشت اما خیلی نبود. اولین مشکل در استعفای سنجابی، وزیر امورخارجه، به علت دخالت برخی نهادها و تخلفات اداری بود. در شکل اقتصاد هم مشکل وجود داشت، برخی شخصیت‌ها به دنبال ملی شدن اقتصاد بودند و به‌رغم میل بازرگان به خاطر شورای انقلاب این موضوع را امضا کردند».

بازرگان در پایان گفت: «دولت بعد از ایشان خواستند که با نیروهای او همکاری کنند ایشان هم گفتند بیعتی در کار نیست هر کس می‌خواهد همکاری کند. همچنان‌که خودشان در شورای انقلاب باقی ماندند و به انقلاب تا آخر عمر کمک کردند».

بازرگان به چه اعتقاد داشت؟

حاتم قادری، پژوهشگر و استاد دانشگاه دیگر سخنران این مراسم بود. این پژوهشگر در این همایش گفت: «بعد از مشروطه این سوال پیش آمد که دنیای جدید چه ویژگی‌هایی دارد، سوال پیش آمد آیا ما می‌توانیم با همان ادبیات سخن بگوییم؟ یا همان مکتب‌ها را داشته باشیم؟ نکته مهم و قابل تامل در مشروطه این است که شما آنجا با روشنفکری دینی مواجه نشده بودید، در آن زمان یا علمای دینی سنتی بودند یا روشنفکر بودند، شما هیچ گاه نمی‌دیدید یک عالم روشنفکر دینی باشد.» وی در ادامه گفت: «در مشروطه این افراد بسیار کم بود و در جریان جنگ دوم مشاهده می‌کنید جامعه شروع به تولید روشنفکر دینی کرد. روشنفکر دینی که در دهه ۲۰ شکل گرفت مهم‌ترین هدفشان این بود که به چالش هویتی ایرانیان پاسخ دهند؛ البته هنوز هم درگیر این وضعیت هستیم. روشنفکر دینی تصورش بر این بود که می‌تواند یک نقشه راه از دل دین بیرون بکشد که به کجا برویم و چه کنیم.» قادری تاکید کرد: «مهندس بازرگان و روشنفکران بر این عقیده بودند که اصولا دین حاوی نوعی نقشه راه است و از صلابتی برخوردار است که بشر می‌تواند از آن استفاده کند و در نهایت به سر منزل مقصود برسد. اعتقاد به نقشه راه فقط مختص به ایران نبود کل کشورهای خاورمیانه درگیر آن بودند، «مانیفست مارکس» هم همین را می‌گوید که نمی‌توان مقابل سرمایه‌داری ایستاد. وقتی شما با مشروطه و دنیای جدید روبه‌رو می‌شوید همه چیز در آن تغییر کرده است.»

نسل بازرگان توان زیادی از خود گذاشت

این استاد دانشگاه همچنین یادآور شد: «چپ جهانی که در ایران هم وجود داشت نیاز به نقشه راه را دو چندان می‌کرد. تصور بر این بود که دین این نقشه راه را دارد. تا جایی که به نظر خود من برمی‌گردد این است که ادیان نقشه راه ندارند و این تصور غلطی است. وقتی به نسل مهندس بازرگان برمی گردیم به آنجایی می‌رسیم که آنها بخش زیادی از توان خود را گذاشته‌اند تا نقشه راه را پیدا کنند. به بیان دیگر می‌توان گفت که همه به دنبال نقشه راه هستند حالا شیوه‌ها متفاوت است.» قادری معتقد است که اولین قدم، کتاب راه طی شده مهندس بازرگان بود که در عین‌حال که خوب خوانده شد به یک شوربختی افتاد و آن این بود که تبدیل شد به اندیشه رادیکالی در کشور، این کتاب به جای این که در جای خودش استفاده شود جای دیگری قرار گرفت. او ادامه داد: «روشنفکری دینی دنبال نقشه راه است. از برخی ویژگی‌های راه طی شده استفاده شد و برخی دیگر خیر نشد، بازرگان دراین کتاب پاسخ می‌دهد و می‌گوید راه انبیا راه بشر است. امروز میبینیم بسیاری از بزرگان روی افتراقات تکیه می‌کنند درصورتی که نگاه ما نباید اشتباه باشد.»

 

چالش‌های بازرگان بعد از خرداد ۶۰ هم مورد توجه است

محمد توسلی هم در همایش «بازرگان و انقلاب اسلامی» با بیان اینکه دولت مرحوم بازرگان را با چالش‌هایش باید در نظر گرفت، گفت: «چالش بعدی، ظرایفی است که هم در حکم نخست‌وزیری و هم پذیرش استعفای ایشان وجود دارد. در هر دو سند آیت‌الله خمینی مراتب اعتماد خود به دیانت و سلامت مهندس بازرگان را اعلام کرده و با یک لحن بسیار مثبت، تمام سوابق علمی و مبارزاتی ایشان را تایید می‌کنند اما بعد سخنانی مطرح می‌کنند که با این متون متفاوت است. از لحاظ تاریخی جای سوال دارد که چه اتفاقی افتاده است».

او تاکید کرد: «چالش‌های مهندس بازرگان بعد از خرداد ۶۰ هم مورد توجه است. در مجلس یکی از نمایندگان در کریدوری مرگ بر بازرگان گفته بود اما باوجود تمام هزینه‌ها ایستادند و به رسالت خود ادامه دادند.

حتی در اردیبهشت ۶۸، جمعی از رهبران نهضت آزادی به بهشت زهرا رفتند، مجموعه را دستگیر کردند. باید توجه کنیم آن نگاه مهندس بازرگان با توجه به نگاه امروز جوانان، پیام مهمی برای همه مدیران جامعه ماست».

منبع گزارش: وقایع‌ اتفاقیه – شماره ۵۴۴ – سه شنبه ۱۷ بهمن ۱۳۹۶

 

گزارش روزنامه شرق: در همایشی با حضور ابوالفضل بازرگان حاتم‌ قادری، عباس سلیمی‌نمین و محمد توسلی

همایش بازرگان و انقلاب اسلامی از سوی انجمن اندیشه و قلم در مسجد الرحمن با سخنرانی ابوالفضل بازرگان، برادرزاده مهندس بازرگان و محمد توسلی، دبیر کل نهضت آزادی، عباس سلیمی‌نمین و حاتم قادری، برگزار شد. شانزدهم بهمن، بهانه برگزاری این همایش، روزی است که امام خمینی در حکمی مرحوم مهدی بازرگان را به‌عنوان نخست‌وزیر و رئیس شورای انقلاب منصوب می‌کند. بازرگان و توسلی در این همایش سعی کردند شرایطی را که منجر به استعفای مرحوم مهدی بازرگان شد، تبیین کنند. سلیمی‌نمین اما در سخنانش نقدهای فراوانی را به بازرگان مطرح کرد و معتقد بود مذاکرات بازرگان و امام خمینی در پاریس از سر اعتقاد‌ نداشتن دبیر کل اسبق نهضت آزادی به آرای مردمی بود.

روایت استعفای بازرگان

به گزارش ایسنا، ابوالفضل بازرگان در این همایش گفت: در آن شرایط اگر نگوییم بازرگان تنها گزینه بود، می‌توانیم بگوییم بهترین گزینه بود، عده‌ای می‌گفتند انتخاب مهندس بازرگان اشتباه بود، اما رهبری می‌گفتند در آن شرایط درست بوده است.

او با اشاره به مشکلات موجود در زمان دولت بازرگان گفت: ایشان در دانشگاه تهران گفتند اهل تندروی نیستم. ضمنا وظیفه من انتقال قدرت از نظام قبل به جدید، اداره کشور، برگزاری رفراندوم، رفع خرابی‌ها و انتخاب مجلس مؤسسان و تهیه پیش‌نویس قانون است و انقلابی‌گری‌ها را باید رهبر اداره کند، اما تا روز آخر ایراد می‌گرفتند که چرا دولت انقلابی عمل نمی‌کند.

بازرگان گفت: مشکلاتی مانند پدیده ضد انقلاب، ضد دولت، فشارهای طاقت‌فرسا و نابجا و ضعف تبلیغات بعدا در دولت بازرگان ایجاد شد. تقریبا روزنامه و نشریه‌ای نداشتیم که مدافع دولت باشد. شدت و ضعف تخریب دولت فرق می‌کرد. رادیو و تلویزیون هم بلندگوی ضد دولت بود. شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی تشکیل شد، حدادعادل از وزارت فرهنگ و ارشاد و من از نخست‌وزیری در آن شورا شرکت می‌کردیم. می‌خواستیم روزنامه‌هایی سریع‌تر منتشر شوند که از دولت حمایت کنند که وقتی آنها هم منتشر شدند باز به دولت انتقاد کردند.

او گفت: علاوه بر رهبری و شوراهای موجود که می‌توانستند به موضوعات ورود پیدا کنند؛ نهاد امام جمعه و نهادهای دیگر در امور کشوری دخالت می‌کردند. ایشان اطلاعیه‌هایی دادند که همه را به وحدت در عمل و اجرای قانون دعوت می‌کردند. پیامی درباره حادثه پاوه منتشر می‌کنند و توضیح می‌دهند دولت کوتاهی نکرده است. یک پیام تلویزیونی قبل از استعفا دادند و شرح دادند که تقصیرهایی که به گردن دولت می‌اندازند درست است یا خیر و چه نهادهای دیگری هستند که نمی‌گذارد کار پیش برود.

بازرگان سپس گفت: مشکلات درونی هیئت دولت هم وجود داشت. اختلافات درون دولت وجود داشت، اما خیلی نبود. اولین مشکل در استعفای سنجابی، وزیر امور خارجه، به‌علت دخالت برخی نهادها و تخلفات اداری بود. در شکل اقتصاد هم مشکل وجود داشت، برخی شخصیت‌ها به‌دنبال ملی‌شدن اقتصاد بودند و برخلاف میل بازرگان به‌خاطر شورای انقلاب این موضوع را امضا کردند.

همچنان که خودشان در شورای انقلاب باقی ماندند و به انقلاب تا آخر عمر کمک کردند. بازرگان گفت: حجم مراجعات به نخست‌وزیری خیلی بالا بود، به همین علت نهادی به نام مراجعه‌ کنندگان تشکیل شد و ساعت‌ها مجبور بودیم با عده‌ای صحبت کنیم و در هر ملاقاتی که با رهبر انقلاب انجام می‌شد، دولت مشکلاتش را می‌گفت. در مقطعی که دولت و‌ شورای انقلاب اختلاف داشتند، قرار شد این دو در هم ادغام شوند. اینکه گفته می‌شود تسخیر سفارت آمریکا باعث استعفای مرحوم بازرگان شد، درست نیست. از اردیبهشت‌ماه نامه‌نگاری‌ها شروع شد. حامل این متن من بودم.

او افزود: امام چند نفر از روحانیون شورای انقلاب مثل شهید بهشتی و مرحوم رفسنجانی و موسوی اردبیلی را خواستند تا ایشان را منصرف کنند. در راه از رادیو و تلویزیون اعلام شد که بازرگان استعفا داده و استعفای او پذیرفته شده است. دیگر کار از کار گذشته بود. بازرگان در پایان گفت: دولت بعد از ایشان خواستند با نیروهای او همکاری کنند، ایشان هم گفتند بیعتی در کار نیست هرکس می‌خواهد همکاری کند. همچنان که خودشان در شورای انقلاب باقی ماندند و به انقلاب تا آخر عمر کمک کردند.

چالش‌های بازرگان

محمد توسلی با بیان اینکه دولت بازرگان را با چالش‌هایش باید در نظر گرفت، گفت: نخستین چالشی که باید به آن اشاره کرد دیداری است که بازرگان در پاریس با رهبر انقلاب داشت. رسم بود که همه به‌ نوعی با امام در پاریس بیعت می‌کردند، بازرگان ساعت‌ها مذاکره کرد و قرار بود ایشان هم نامه‌ای مانند بیعت بنویسند، اما به ایران آمد و در حزب مشورت کرد و بیانیه‌ای حزبی داد که چون در یک سال اخیر مردم رهبری امام خمینی را پذیرفته‌اند، بحث حاکمیت رأی ملت است.

به گزارش ایلنا، دبیر کل نهضت آزادی افزود: چالش بعدی رفراندوم انقلاب اسلامی است. مردم قرار شد برای رأی به جمهوری اسلامی‌ که در پاریس و در بانگ رسانه‌های جهانی گفته بودند و با تأکید بر اینکه در جمهوری اسلامی همه حق اظهار نظر دارند، پای صندوق رأی حاضر شوند.
توسلی با اشاره به تدوین قانون اساسی گفت: امام خمینی گفتند با اصلاحات لازم، قانون اساسی را که تهیه شده به رفراندوم بگذارید، بازرگان معتقد بود باید مجلس مؤسسان تشکیل شود، در نهایت هم مجلس خبرگان قانون اساسی تشکیل شد. روحانیون سنتی در این مجلس از پیشنهاد مرحوم آیت حمایت همه‌ جانبه کردند. برخی از اعضای دولت نامه اعتراضی نوشتند و در این زمینه با برخی از وزرای دولت موقت برخورد شد.

او با اشاره به دومین چالش گفت: امام خمینی در دو سند مراتب اعتماد خود به دیانت و سلامت مهندس بازرگان را اعلام کرد. با یک لحن بسیار مثبت تمام سوابق علمی و مبارزاتی ایشان را تأیید کردند. من شش ماه در نجف با امام خمینی بودم و با روحیات ایشان آشنا هستم.

دبیرکل نهضت آزادی با اشاره به نامه‌نگاری‌ها در سال‌های ۶۶ تا ۶۸ گفت: چالش بعدی نامه‌ای است که سال ۶۶ نوشته شد و در سال ۶۸ منتشر شد.

دبیرکل نهضت آزادی افزود: چالش بعدی اختلافاتی است که بین احزاب به وجود آمد. بازرگان با یک جمع خبره کار پژوهشی انجام داد که اصل ولایت مطلقه فقیه را به استناد قرآن و سنت و عترت با توجه به جنبه‌های سیاسی و اجتماعی آن بررسی کردند. این نشریه در اواخر سال ۶۶ تهیه شد. با نامه و امضای بازرگان برای تمام مراجع قم و مسئولان فرستاده شد و گفته شد این کار پژوهشی است که هرجای آن اشتباه بود به ما متذکر شوید.

او تأکید کرد: چالش‌های بازرگان بعد از خرداد ۶۰ هم مورد توجه است. در مجلس جریانی مرگ بر بازرگان می‌گفت، اما با وجود تمام هزینه‌ها و بازداشت‌ها ایستادند و به رسالت خود ادامه دادند.

مردم فهمیدند با اندیشه نهضت آزادی نمی‌شود تغییر ایجاد کرد

عباس سلیمی‌نمین اما در پاسخ به توسلی، با بیان اینکه مهدی بازرگان در پاریس اعلام موضع نکرد و در ایران وقتی اعلام موضع کرد گفت به این دلیل که مردم رهبری امام را پذیرفتند، ما این رهبری را پذیرفتیم، گفت: بازرگان بحث مفصلی با امام در پاریس داشت و به قدرت مردم هیچ اعتقادی نداشت. به امام می‌گفت شما نمی‌توانید بساط استبداد را جمع کنید ولو اینکه بتوانید، با سلطه بیگانه نمی‌توانید مبارزه کنید.

این پژوهشگر تاریخ معاصر ادامه داد: بازرگان چطور می‌تواند یک‌ روزه نگاهش را عوض کند؟ صداقت سیاسی دکتر سنجابی را در این زمینه بیشتر از بازرگان می‌دانم. ایشان در بیانیه سه‌ ماده‌ای نفی استبداد و سلطه غرب می‌کند. در ایران نهضت آزادی اعلام می‌کند ما هم نفی سلطه غرب را اعلام می‌کنیم، اما خوب است عملکردهای پیدا و پنهان برخی دوستان نهضت آزادی را مورد مطالعه قرار دهیم و ببینیم آیا بر رأی مردم استوار ماندند یا خیر. اگر اعتقاد به مردم داشتند چرا باید رهبری امام را می‌پذیرفتند؟ مردم راهبردی را مطرح کرده بودند که باید سلطه و استبداد بساطش جمع می‌شد و این نگاه مورد پذیرش مردم بود، اما نگاه جبهه ملی و گروه‌هایی که برای تغییر، راهبردی داشتند مشابه این نگاه نبود.

به گزارش ایلنا، سلیمی‌نمین در ادامه به پیوند دولت بختیار با نهضت آزادی پرداخت و گفت: آنها می‌خواستند انتقال قدرت به‌ نوعی شکل بگیرد که نه استقلال بشکند، نه سلطه. حتی در مراحل نهایی که انقلاب رو به پیروزی است. آنها فکر نمی‌کردند استبداد در حال شکست باشد و فکر می‌کردند شریف امامی تلاش می‌کند انقلاب را قانع کند که به او راضی شوند.

او در ادامه با بیان اینکه برنامه این بود که استعفایی برای بختیار نوشته شود و او به‌عنوان نخست‌وزیر شاه به پاریس برود، ادامه داد: برنامه آنها این بود که اگر امام با او ملاقات کرد، اما نخست‌وزیری او را نپذیرفت، آنها استعفا را منتشر کنند. امام وقتی متوجه موضوع شد، قبل از حرکت بختیار گفت من استبداد را مشروع نمی‌دانم و با هیچ مقام وابسته به استبداد ملاقات نمی‌کنم و قبل از ملاقات باید استعفا دهد. سلیمی‌نمین افزود: همه این طراحی‌ها و پشت‌صحنه‌ها کاملا با آنچه که آقای توسلی گفت بازرگان به نقش و رأی مردم احترام می‌گذاشت، مغایرت دارد. آنها برای انحراف مردم از مواضعی که پیگیر بودند، تلاش می‌کردند. طرح نهضت آزادی به کجا می‌کشید؟ ارتش و ساواک دست نمی‌خورد، ساختار استبداد باقی می‌ماند و اهرم‌های آمریکا در کشور می‌ماند و خطر متوجه ملت بود. مشابه همین نگاه در نهضت ملی‌شدن صنعت نفت منجر به ضربه‌خوردن مردم شد. مردم فهمیدند با اندیشه نهضت آزادی نمی‌شود تغییر ایجاد کرد، به این دلیل جایگاه نهضت آزادی به‌لحاظ رهبری دستخوش تغییر شد. اگر این‌طور نبود، رهبری امام را نمی‌پذیرفتند.

این پژوهشگر تاریخ معاصر با بیان اینکه امام بازرگان را انتخاب نکرد، گفت: شورای انقلاب نقش قوه مقننه را داشت. شورای انقلاب، بازرگان را پیشنهاد داد و امام پذیرفت. هرگز چالش اینکه در یک‌جا بازرگان را انتخاب کردند در یک‌جا رد کردند حقیقت ندارد. امام صرفا رأی یک ساختار را تأیید کرده بود. امام می‌داند بازرگان اعتقادی به اجماع مردم ندارد، اما شورای انقلاب انتخاب کرده و امام هم حکم داده است.

او درباره بخش‌هایی از صحبت‌های محمد توسلی که گفته بود قانون اساسی را برای امام بردند، ایشان تأیید کرده بود، ولی به اصرار بازرگان مجلس مؤسسان تشکیل شد، گفت: امام از شورای انقلاب خواستند اکثریت قانون اساسی را برای رفتن به مجلس خبرگان قانون اساسی تأیید کنند. ایشان هرگز تأییدی نکرد که بعدا نقض شود. از طرفی مجلس خبرگان به‌نوعی طراحی نشده بود که قشر خاصی در آن اکثریت باشند.

سلیمی‌نمین همچنین در واکنش به اینکه حسن آیت در مجلس مؤسسان طرح ولایت فقیه را به کرسی نشاند، گفت: این بازی رسانه‌ای است که بحث ولایت فقیه را به آقای آیت نسبت دهیم و اصل آن را زیر سؤال ببریم. امام چارچوب‌های نظام فکری خود را در ارتباط با حکومت اسلامی در عراق ارائه داده و کتاب نوشته و آن را تبیین کرده است. امام پنهان‌ کاری ندارد و ما برای اینکه این قضیه را سخیف کنیم می‌گوییم آیت که متأثر از جریانی مشکوک بوده این اصل را مطرح کرده است. این یک کار ژورنالیستی و کم‌لطفی به تاریخ است.

بازرگان به نقشه راه باور داشت

حاتم قادری هم در این نشست سخنرانی خود را بیشتر به کتاب «راه طی‌شده» بازرگان معطوف و تأکید کرد که این کتاب از جمله آثار خوانده‌شده در سال‌های نزدیک به انقلاب است، بااین‌حال، این اثر شوربختانه، در خدمت رادیکالیسم سیاسی و ایدئولوژیک قرار گرفت. این در حالی است که بازرگان از جمله متفکران آری‌گو به غرب است. آری‌گو به این معنا که غرب را اساسا گمراه‌کننده نمی‌داند و بر دستاوردهای آن مهر تأیید می‌زند. به زعم او، بازرگان از آن جمله روشنفکران دینی‌ای بود که به یافتن یا حداقل‌ساختن نقشه راه باور داشت؛ نقشه‌ای که بگوید اقتصاد، سیاست، جامعه، فرهنگ و مناسبات اسلامی چیست، اما در نهایت و در اواخر عمر به این باور می‌رسد که نقشه راهی وجود ندارد و ما صدهاسال است دنبال چیزی می‌گردیم که موجودیتی ندارد.

منبع: روزنامه شرق، شماره ۳۰۸۰ – ۱۳۹۶ سه شنبه ۱۷ بهمن ۱۳۹۶

**********************************************************************************************************

شایان ذکر است کلیپ هایی از این همایش در سایت، یوتیوب و کانال تلگرام سایت ندای آزادی نیز آپلود شده است.

.

ابوالفضل بازرگان: مسئولیت دولت موقت در بی نظمی و بحرانهای ابتدای انقلاب، خودسری ها، حملات نیروهای تندرو و متهم کردن دولت در کنار توطئه های دشمنان خارجی و فشارها بسیار دشوار و سخت بود.

ابوالفضل بازرگان: مسئولیت دولت موقت در بی نظمی و بحرانهای ابتدای انقلاب، خودسری ها، حملات نیروهای تندرو و متهم کردن دولت در کنار توطئه های دشمنان خارجی و فشارها بسیار دشوار و سخت بود.

توسلی: بازرگان از دیدار خود با امام در پاریس تا روز تنفیذ دولت موقت، همواره بر حقوق ملت تاکید می کرد. مانند پیشنهاد "جمهوری دموکراتیک اسلامی" برای رفراندوم؛ به "جای جمهوری اسلامی".

توسلی: بازرگان از دیدار خود با امام در پاریس تا روز تنفیذ دولت موقت، همواره بر حقوق ملت تاکید می کرد. مانند پیشنهاد “جمهوری دموکراتیک اسلامی” برای رفراندوم؛ به “جای جمهوری اسلامی”.

توسلی:نامه ١٣۶۶ منسوب به امام در مورد نهضت، طبق بررسی دادگاه و شهادت آیت الله موسوی تبریزی به خط احمدآقاست؛دوستداران امام بگویند امروزه این نامه اعتباری برای امام به حساب می‌آید؟

توسلی:نامه ١٣۶۶ منسوب به امام در مورد نهضت، طبق بررسی دادگاه و شهادت آیت الله موسوی تبریزی به خط احمدآقاست؛دوستداران امام بگویند امروزه این نامه اعتباری برای امام به حساب می‌آید؟

توسلی: بجای فراز و فرود بازرگان، باید بگوییم فرود و فراز بازرگان؛ چرا که اعتقاد بازرگان عدم هزینه کردن از دین در حکومت بود که امروز صحت آن برای مردم اثبات شده است.

توسلی: بجای فراز و فرود بازرگان، باید بگوییم فرود و فراز بازرگان؛ چرا که اعتقاد بازرگان عدم هزینه کردن از دین در حکومت بود که امروز صحت آن برای مردم اثبات شده است.

حاتم قادری: راه طی شده بازرگان، ابزار رادیکالیزم قرار گرفت اما نکته مثبت آن خاکستری دیدن جهان و غرب بود، نه شیطانی دیدن جهان.

حاتم قادری: راه طی شده بازرگان، ابزار رادیکالیزم قرار گرفت اما نکته مثبت آن خاکستری دیدن جهان و غرب بود، نه شیطانی دیدن جهان.

یعقوب توکلی: بازرگان مگر شرایط انقلابی کشور را نمی دانست که مسئولیت پذیرفت و بعد استعفا داد؟ بازرگان راه خود را از مردم جدا کرد. او گفت جنگ محصول انقلاب است که ظلم به ایران بود.

یعقوب توکلی: بازرگان مگر شرایط انقلابی کشور را نمی دانست که مسئولیت پذیرفت و بعد استعفا داد؟ بازرگان راه خود را از مردم جدا کرد. او گفت جنگ محصول انقلاب است که ظلم به ایران بود.

فراستخواه: بازرگان مخالف تمام شده دانستن پروژه ایران بود. او با درک مسئولانه می‌فهمد دین برای جامعه ایران هم مساله است هم راه حل.

فراستخواه: بازرگان مخالف تمام شده دانستن پروژه ایران بود. او با درک مسئولانه می‌فهمد دین برای جامعه ایران هم مساله است هم راه حل.

محمدجواد مظفر: بازرگان تنهای تنها بود. حتی نزدیکانش او را درک نکردند. او متوجه چالشهای مدیریتی انقلاب در سالهای بعد از مسئولیتش بود.

محمدجواد مظفر: بازرگان تنهای تنها بود. حتی نزدیکانش او را درک نکردند. او متوجه چالشهای مدیریتی انقلاب در سالهای بعد از مسئولیتش بود.

معتمدی مهر: جمهوری دموکراتیک اسلامی مستند به اساسنامه شورای انقلاب به خط و انشای دکتر بهشتی بود. بازرگان به تعهدش به مصوبه شورای انقلاب عمل کرد، این که نباید مورد شماتت قرار گیرد.

معتمدی مهر: جمهوری دموکراتیک اسلامی مستند به اساسنامه شورای انقلاب به خط و انشای دکتر بهشتی بود. بازرگان به تعهدش به مصوبه شورای انقلاب عمل کرد، این که نباید مورد شماتت قرار گیرد.

دکتر غلامعباس توسلی، یار قدیمی مهندس بازرگان، امروز در همایش بازرگان و انقلاب اسلامی.

دکتر غلامعباس توسلی، یار قدیمی مهندس بازرگان، امروز در همایش بازرگان و انقلاب اسلامی.

سلیمی نمین: هیچ گاه نگفته‌ام نهضت آزادی وابسته است. مقالات بازرگان را کامل چاپ می کردم اما با آن مخالف بودم. افراطیون چپ به بازرگان فرصت طرح نظرش را ندادند.

سلیمی نمین: هیچ گاه نگفته‌ام نهضت آزادی وابسته است. مقالات بازرگان را کامل چاپ می کردم اما با آن مخالف بودم. افراطیون چپ به بازرگان فرصت طرح نظرش را ندادند.

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
در نقد سخنان حجت الاسلام احمد خاتمی
مهندس امیر خرم: در روز بیست و دوم بهمن ماه و در سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، ریاست...
IMAGE
دادستان و توجیه مرگ
علی مزروعی: دادستان تهران درباره مرگ کاووس سیدامامی اینگونه نوضیح داده است:...
IMAGE
صاعقه مرگ سیدامامی در زندان
عمادالدین باقی: یکشنبه ۲۲ بهمن ۹۶ ساعت ۳ بامداد در خبرها تیتری دیدم که چون صاعقه...
IMAGE
ظهور دوباره احمدی نژاد
احمد زیدآبادی: از نگاه من محمود احمدی نژاد، به عنوان یک مدیر اجرایی، آدم متوهمی...
IMAGE
جاسوسی فعالان محیط زیست و خیانت خیرین مدرسه ساز!
رضا علیجانی: وقتی رهبران یک کشور توهم توطئه داشته باشند همین امر به بدنه امنیتی...
IMAGE
راه حل را از یک جای دیگری از یک گروه مستقلی باید آغاز کرد
بخش هایی از نطق دکتر عبدالکریم سروش در مورد اعتراضات سراسری در ایران: خیلی عجیب...
IMAGE
دکتر سیدامامی؛ قتل، نه خودکشی
مرتضی کاظمیان: دکتر کاووس سید امامی، استاد جامعه‌شناسی و علوم‌سیاسی، و کنش‌گر...
IMAGE
انتخاب “پوشش”، حق زنان است
نرگس محمدی: سال‌هاست “پوشش زنان”، دستمایه حکومتگران در سیطره بر جامعه، تحکیم...
خوش خدمتی یک قاتل! در پاسخ به یاوه سرایی های جلال الدین فارسی درمورد امام موسی صدر
علیرضا کفایی: جلال‌الدین فارسی مجدداً سخنان قبلی خود علیه امام موسی صدر و میرحسین...
IMAGE
روایت یک وکیل فرانسوی از مرحوم قطب‌زاده و آقای خمینی در پشت صحنه انقلاب
سی و هشت سال پس از سقوط رژیم شاه، کریستیان بورگه (Christian Bourguet)، وکیل فرانسوی از نقشش...

مصاحبه ها

IMAGE
امید در جامعه‌شناسی
گفتگوی مجله خبری انجمن جامعه شناسی با سارا شریعتی: سوال: اگر بتوان گفت خوانش فلسفه...
IMAGE
دلایل اقتصادی در انقلاب ۵۷
گفتگوی عصر ایران با دکتر علی رشیدی: ایران در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۳۵۷ خورشیدی دو انقلاب...
IMAGE
احمد خمینی به دنبال رهبری آینده بود
پرونده ویژه زیتون در گفت‌وگو با حجت الاسلام حاج احمد منتظری: زیتون-احسان...
IMAGE
«اهداف مطرح شده در انقلاب ، عینیت پیدا نکرد»
گفتگوی دکتر حبیب الله پیمان با انصاف نیوز: «حبیب‌الله پیمان»، فعال سیاسی، ضمن...
IMAGE
ضرورت اصلاح قوه قضاییه
گفتگوی روزنامه اعتماد با محمد جواد فتحی، نماینده مجلس:   درحالی که رییس قوه قضاییه...
IMAGE
سنگ بنای «سپاه» صبح 23 بهمن گذارده شد
گفت و گوی روزنامه سازندگی با مهندس محمد توسلی: بیست‌وسوم بهمن 1357 اولین روز پیروزی...
IMAGE
گفت و گوی جوادکاشی با پیمان؛ رادیکالیسم،با حفظ ارزش‌های بنیادین لیبرالیسم
گفت وگوی ایران فردا با دکتر حبیب الله پیمان: ایران فردا - (محمدجواد...
IMAGE
دولت موقت قراردادهای اتمی را فسخ نکرد بلکه آنها را معلق گذاشت؛ گفتگو با فریدون سحابی
گفت‌و‌گوی «نسیم بیداری» با دکتر فریدون سحابی: دکتر فریدون سحابی (۱۳۱۶) استاد...
IMAGE
دولت باید در مسائل سیاسی و اقتصادی قاطعیت به خرج دهد
گفتگوی محمد بسته نگار با اعتماد آنلاین: محمد بسته نگار در گفت‌وگو با اعتمادآنلاین...
IMAGE
روایت هرمیداس باوند از دستاوردها و ناکامی های انقلاب ۵۷ در گفت وگو با «ابتکار»
گفتگوی ابتکار با دکتر هرمیداس باوند: ایران به خودی و غیرخودی تقسیم شده است. وقتی...