آفرینش در تبعید؛ گفتگو با محمد توسلی درباره سلوک سیاسی و اجتماعی مخالفان رژیم پهلوی

mtavasoli new shafaf

اولین دلیل برای این مصاحبه قرار بود به بهانه سالگرد درگذشت کریم کشاورز، نویسنده و مترجمی که در تبعید، کتاب مهم «۱۴ ماه در خارک» را نوشت، که به موضوع «آفرینش در تبعید» بپردازد و خاطرات تبعیدیانی که در رژیم شاهنشاهی توانسته‌اند آثار ارزشمند خود را به رشته تحریر درآورند، مرور کند. اما مجموعه‌ای از اتفاقات پیش‌بینی‌نشده، کار گفتگو با «محمد توسلی» را به تأخیر انداخت. این تأخیر به نظر مبارک می‌رسد؛ چراکه فرصت به وجود آمده، هم مصاحبه‌کننده و هم مصاحبه‌شونده را بر آن داشت تا در مفهوم تبعید و تأثیراتی که روی تبعیدیان می‌گذارد بیشتر مداقه کنند. محمد توسلی با توجه به سابقه سیاسی و اجتماعی‌اش، نیاز به معرفی دوباره ندارد اما این بار از او نه به‌عنوان یک چهره سیاسی و حتی نخستین شهردار تهران بعد از انقلاب، بلکه به‌عنوان فردی که پیش از انقلاب علاوه بر تحمل زندان با تبعیدیان بسیاری از نزدیک آشنا بوده، خواسته‌ایم به "قانون" توضیح دهد که در آن روزگار، تبعید چگونه و چرا روی تبعیدیان چنان اثری می‌گذاشت که آنها بخش مهمی از تولیدات ادبی، مذهبی و سیاسی خود را در آن روزها به رشته تحریر درآورند. ۱۲ بهمن و آغاز روزهای پیروزی انقلاب ایران و مردم ایران بر سلطنت پهلوی بهانه خوبی شد برای انتشار این گفت‌وگو با یکی از بازماندگان مبارز قدیمی در دوران پهلوی، شاید زمانی مناسب‌تر از ۱۲ بهمن یافت نمی‌شد.

اولین مواجهه مستقیم شما با مسئله زندان و تبعید در چه سالی بود و در آن دوره چگونه به این چالش مهم نگاه می‌کردید؟

شرایط قبل از انقلاب، به‌خصوص در حوالی سال‌های ۵۰ که جنبش‌های مسلحانه علیه حکومت پهلوی آغاز شده بود، شرایط ویژه‌ای بود و من در ارتباط با کمک به مجاهدین خلق، به همراه مهندس سحابی و آقای هاشمی رفسنجانی بازداشت شدم. با توجه به سوابق مبارزات اجتماعی و سیاسی و این‌که عمده وقتم را در اروپا و آمریکا نیز صرف تلاش‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و ایجاد نهادهای مدنی کرده بودم، زندان که به‌نوعی تبعید اجتماعی محسوب می‌شد، فرصت و بهانه‌ای بود برای آشنایی با نهادهایی که در جهت مبارزه با رژیم دست به اقدامات مسلحانه می‌زدند. در این مدت تجربه سلول‌های دو نفره اوین، اتاق‌های عمومی زندان قزل‌قلعه و همراهی با دیگر زندانیان همچون آقایان ربانی شیرازی، هاشمی رفسنجانی، مهندس سحابی و جمعی از مجاهدین خلق را داشتم. همچنین در شش ماهی که در زندان قصر بودم نیز با افسران حزب توده ا و برخی از افراد هیئت‌های موتلفه و زندانیان حزب ملل اسلامی همچون آقای کاظم بجنوردی و دوستانشان آشنا شدم.

پس در ابتدا، زندان برای شما بیشتر فرصت آشنایی بود تا درگیر شدن با سختی‌هایش؟

بله، دقیقاً! ازآنجایی‌که حکم حبس یک ساله داشتم، این زمان، فرصت مغتنمی بود که با افکار گروه‌های مختلف که آن زمان در زندان به سر می‌بردند آشنا شوم. کوشش کردم که با حدود ۵۰ گروه گوناگون سیاسی، اعتقادی و اندیشه‌ای آشنا شوم و چون جوان بودم، بستر این ارتباط، یادگیری و انتقال اطلاعات دوسویه بود. راستش هیچ‌گونه خستگی و ناراحتی‌ای از آن ایام به خاطر ندارم جز این‌که دنبال یادگیری و یاد دادن بودم و می‌خواستم بر اساس آشنایی‌هایی که در این شرایط جسته بودم، زمینه‌ای برای ارائه راهکارهای مفید در سطح اجتماعی و فرهنگی به‌دست بیاورم. به‌عنوان نمونه به خاطر دارم که در زندان قزل‌قلعه با دانشجویانی آشنا شدم که از نظر سطح سواد عمومی و بینش مسائل روز جامعه، مطلوب بودند، سعی کردیم با ارائه تحلیل‌های تازه از شرایط امروز و راهنمایی آنها به آنها کمک کنیم، راهکارهای تازه‌ای برای حل مشکلات جامعه خود پیدا کنند.

از این آشنایی‌ها بیشتر توضیح دهید. به نظر می‌رسد که بسیاری از چهره‌هایی که آن زمان فرصت دیدارشان در تبعید یا زندان فراهم می‌شد، بخش عمده‌ای از آثار خود را در فراغت زندان یا تبعید، خلق می‌کردند.

این موضوع، بحث قابل‌ملاحظه ایست چون ساخته‌شدن شخصیت اجتماعی من بیشتر تحت تأثیر آثاری است که بخشی از آنها در دوران تبعید و زندان خلق و تولیدشده‌اند. شاید اگر کمی به‌عقب برویم، مهم‌ترین آثاری که در دوران دانشجویی روی من اثر گذاشت، آثار مهندس بازرگان بودند که بخشی از آنها را در دوران زندان خود در فاصله سال‌های ۳۴ تا ۳۵، مربوط به فعالیت‌های نهضت مقاومت ملی، به رشته تحریر درآورده بودند. بخش دیگر این آثار که در سال‌های ۴۲ تا ۴۵ خلق شده نیز از کتاب‌های مهم مهندس بازرگان به شمار می‌روند که از آن میان می‌توانم به کتاب «ترمودینامیک» ایشان اشاره کنم که یک کتاب علمی است و در سطوح دانشگاهی تدریس می‌شد. این کتاب حاصل یادداشت‌های پراکنده‌ای است که او در سال‌ها مطالعه، فراهم کرده بود و در زندان، این فرصت را یافت تا با تعمق، مطالعه و نگرش دوباره به آنها، به‌صورت کتاب آماده چاپ کند. اثر «عشق و پرستش»، که با آثار «راه طی شده» و «ذره بی‌انتها» در جلد یکم مجموعه آثار ایشان منتشر شده‌اند، سه اثر پایه مهندس بازرگان به شمار می‌روند که روی جوانان تأثیر ویژه‌ای گذاشتند. به اعتقاد من، خود مهندس بازرگان با آن شخصیت والایی که داشت به‌محض قرار گرفتن در فضای تبعید و زندان، توان مضاعفی می‌یافت و می‌توانست آثاری خلق کند که از عمق وجودش نشأت‌گرفته بود و روی مخاطب تأثیر فوق‌العاده می‌گذاشت. یکی دیگر از آثاری که او توانسته بود در زندان تولید کند، مجموعه بررسی‌های او و مهندس سحابی در دوران زندان مبارزات نهضت مقاومت ملی بود؛ این کتاب که بعدها با نام «احتیاج روز» در مجموعه آثار هشتم منتشر شد، نگاهی موشکافانه به وضعیت روشنفکری و روشنفکران در ایران است و پاسخ به پرسش‌هایی ازاین‌دست که «چرا نمی‌توانیم به‌صورت گروهی و جمعی عمل کنیم؟» و «چرا تک‌روی‌ها، خودخواهی‌ها و خودبزرگ‌بینی‌ها وضعیت فعالیت ما را در مقابل نهاد حاکمیت به چالش می‌کشد؟». این کتاب همان‌طور که از نامش پیداست، هنوز هم احتیاج روز ماست. خاطرم هست که در جشن عید فطر سال ۱۳۴۶ ایشان در دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران در کرج این سخن‌رانی را ارائه دادند. انگار همین دیروز بود که من در آن جشن عید فطر انجمن اسلامی دانشجویان شرکت کردم و شاهد بودم که چطور مهندس بازرگان بی‌آنکه نامی از مصدق ببرد، با گفتن این جمله که «همان پیرمرد...» باعث شد تمام شرکت کنندگان به احترام مصدق بایستند و یاد و خاطره‌اش را زنده کنند. از خاطرمان نرود که در آن زمان یعنی بعد از کودتا، بردن نام مصدق خط قرمز محسوب می‌شد. این کتاب راهبردی هنوز هم بعد از ۵۰ سال که از نگارش آن در زندان می‌گذرد، مسائل روز جامعه روشنفکران ایران و مبارزان جامعه را به خوبی مورد بررسی قرار می‌دهد و به ما می‌گوید که چرا مبارزات نتوانسته ما را به سمت تحولات اجتماعی‌ای که در پی آن هستیم، سوق دهد. خودِ من تابه‌حال در دو یادداشت تفصیلی، شرح داده‌ام که چطور این نوشته ایشان در زندان، می‌تواند به‌صورت یک راهنمای عملی برای امروز جامعه ما باشد.

به نظر می‌رسد که مهندس بازرگان یکی از شخصیت‌های کلیدی پیش از انقلاب هستند که در دوره زندان و تبعید، آثار فراوانی را به رشته تحریر درآورده‌اند؟ آثاری که در این شرایط تولید شده بودند، چطور می‌توانستند روی قشرهای مختلف جامعه آن زمان تأثیر بگذارند؟

همین تجربه را در دوران فعالیت نهضت آزادی داشتیم، در اول بهمن ۱۳۴۱ رهبران و جمعی از فعالان بازداشت شدند چراکه در آستانه انقلاب شاه و ملت با انتشار بیانیه‌ای به تبیین اهداف واقعی شاه از این تصمیم دست زده بودند و بلافاصله همگی بازداشت شدند. فهرست آثار مهندس بازرگان در فاصله سال‌های ۴۲ تا ۴۵ نشان می‌دهد که ایشان در این دوره لااقل ۱۶ اثر کلیدی خود را به رشته تحریر درآورده‌اند که برخی از آنها، از آثار کلیدی و راهبردی به شمار می‌روند. حتی دفاعیات ایشان در دادگاه نظامی که بعدها تحت عنوان «چرا ما دچار استبداد شده‌ایم؟ و چرا با استبداد مخالفیم؟» در مجموعه ششم آثار به چاپ رسیده، حکایت از آن دارد که حتی دفاعیات اظهار نشده ایشان در دادگاه هم می‌تواند ما را در حل پیچیده‌ترین مسائل روز کشور کمک کند. ایشان در آن کتاب به جوانان هم‌عصر خود نشان داد که چرا فرهنگ استبدادی یکی از ریشه‌های توسعه‌نیافتگی جامعه ما را تشکیل می‌دهد و چطور باید با آن مقابله کرد و مغلوبش ساخت. در این ۱۶ جلد کتاب می‌توان سراغ کتابی چون «سازگاری ایرانی» را گرفت که به بررسی روحیات ملت ایران اختصاص دارد و یا می‌توان اثر «سیر تحول قرآن» را، که در مجموعه آثار ۱۲ و ۱۳ آمده است، جستجو کرد که در تبعید نوشته‌اند. نگارش این اثر مربوط به زمانی است که به دلیل مشکلات پیش‌آمده با مدیران زندان قصر، ایشان و جمعی از دوستانشان را به زندان برازجان فارس تبعید کردند و مهندس بازرگان در شرایط بسیار سخت تبعید، قرآن را رها نکرده و بلکه به سیر و سلوک در آن پرداخته‌اند. «سیر تحول در قرآن» کتابی است که نشان می‌دهد، قرآن کلید علمی وحی الهی است؛ اثری نوشته شده توسط بشر نیست و از یک قانون‌مندی ویژه در سبک و محتوا برخوردار است. مهندس بازرگان در روزهای سخت تبعید برازجان با محاسبات و جداول و نمودارهای ریاضی قانون‌مندی نه تنها سیر تحول لفظی قرآن را موردبررسی قرار دادند بلکه سیر تحول موضوعی آیات را هم کنکاش کرده‌اند. این اثر در سال‌های اخیر توسط پروفسور بهنام صادقی، استاد دانشگاه استنفورد آمریکا، به روش سبک سنجی صحت مطالعات سیر تحول قرآن را مورد ارزیابی و تأیید قرار داده است. این ۱۶ اثر بازرگان همگی در یک ویژگی خاص مشترک هستند که از فرصت تبعید و زندان و شرایط سخت آن به وجود آمده‌اند و به اعتقاد من، هر متفکری که در چنین شرایطی قرار می‌گیرد، می‌تواند آثاری متفاوت با آثار روزهای رهایی‌اش خلق کند که ماندگاری خاصی داشته باشد.

به نظر می‌رسد که در آن دوران، تبعید، حکمی برای ایجاد تنهایی اجتماعی فرد بوده تا با دور کردن او از جامعه، خانواده و محل زندگی‌اش، زمینه در هم شکستن مقاومتش را فراهم کنند. فکر می‌کنید، فردی که در چنین شرایطی قرار می‌گیرد، چطور می‌تواند به آفرینش در حوزه‌های مختلف دل‌خوش باشد؟

کسانی که این افراد را روانه زندان می‌کردند یا به تبعید می‌فرستادند، به دنبال شکستن فرد بودند. آنها فرد را از محیط جامعه، خانواده و بستر زندگی خود دور می‌کردند تا دیگر نتواند در جامعه پیرامونی‌اش تأثیرگذار باشد و دور بودنش از جامعه و خانواده زمینه‌ای شود که به‌تدریج از لحاظ روحی و جسمی ضعیف شود. چنین موقعیتی از نظر من باید به شکل یک جنگ روانی مورد تحلیل قرار بگیرد چراکه بدون تردید اگر فرد تبعیدی، فردی که به زندان افتاده، آمادگی‌های لازم را نمی‌داشت، در طولانی‌مدت تحت‌فشار قرار می‌گرفت و تسلیم می‌شد. در این میان افرادی که روحیه بالا، ایمان قوی، توکل به خدا و پایبندی به ارزش‌های الهی داشتند تسلیم چنین پروژه‌ای نشدند و جنگ روانی نتوانست روی آنها تأثیر بگذارد. این در حالی است که آنها حتی از این شرایط سخت بیشترین بهره را برده و سعی کردند در جایگاهی قرار بگیرند که تا پیش از آن، امکانش را نداشتند. متوجه منظورم هستید؟ برخی از این تبعیدی‌ها یا زندانی‌ها، با ورود به فضای سخت زندان و تبعید، بخشی از موتورهای وجودی‌شان، که در شرایط عادی فعال نیست، روشن می‌شود و می‌توانند از تمام ظرفیت خود استفاده کنند.

خود شما هم که زندان را به‌نوعی تبعید اجتماعی ارزیابی می‌کنید، چنین تجربه‌ای داشته‌اید؟

خود من در چنین شرایطی قرار گرفته‌ام و آن فضا را با گوشت و پوست‌واستخوان تجربه کرده‌ام و توانسته‌ام حتی در دوره‌هایی کل قرآن را مرور کنم و از تعمق و تأمل در مفاهیم آن، به تابلویی منسجم از کلام الهی در ذهنم برسم و به صورت راهبردی به پیام‌های قرآن توجه کنم. تصویری که من از قرآن در روزهای زندان به دست آوردم، هیچ‌گاه در مراجعه‌های پراکنده روزمره قابلیت به دست آمدن، نداشت. این تجربه برای بسیاری از فعالان فرهنگی ما در رژیم پهلوی اتفاق افتاده؛ حتی مرحوم طالقانی هم در فاصله سال‌های ۴۲-۴۵ که در زندان بودند، این فرصت را یافتند که کتاب ارزشمند «پرتویی از قرآن» را تکمیل و تدوین کنند. این تفسیر خاص و متفاوت از قرآن که حاصل جلسات ایشان در مسجد هدایت بود و نسل‌های بسیاری را در محدوده دهه‌های ۲۰ و ۳۰ تربیت کرد، پس از چاپ توانست تأثیر شگرفی بر فعالان اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور بگذارد.

بخش عمده‌ای از احکام صادر شده برای روحانیون در دوره پهلوی نیز، تبعید بود، چرا حکومت به‌جای زندان از حکم تبعید استفاده می‌کرد؟

در سال‌های قبل از انقلاب، ساواک کوشش می‌کرد به جای زندانی کردن روحانیون، به آنها حکم تبعید بدهد. توجه داشته باشید که در آن شرایط صدور حکم زندان برای روحانیون، خصوصاً بعد از ۱۵ خرداد ۴۲، هزینه‌بردار بود و حکومت بسیاری از روحانیون سیاسی را به نقاط دورافتاده کشور تبعید می‌کرد. در همین دوره، آیت‌الله خمینی ابتدا به ورسای ترکیه و سپس به نجف تبعید می‌شوند، آیت‌الله طالقانی به کرمان، آیت‌الله منتظری به شهرهای مختلف و نهایتاً به سقز و... . در این دوره، روحانیون تبعیدی روی جامعه شهری تبعیدگاه خود تأثیرات اجتماعی و فرهنگی فراوانی داشتند که برای حکومت آثار منفی به همراه داشت و گاه حتی به جنبش‌های اجتماعی ختم می‌شد، همچنان که حضور آیت‌الله منتظری در کردستان به تحولات اجتماعی و سیاسی آن منطقه کمک فراوانی کرد. خاطره‌ای دارم از مرحوم احمدعلی بابایی که یکی از تجار بازار بودند و از وظایفشان این بود که در دوران تبعید به خانواده تبعیدیان و شخص تبعیدشده سرکشی کنند؛ در این سرکشی‌ها، مرحوم علی بابایی، سعی در بهبود روحیه و کمک به حل مشکلات تبعیدی‌ها و خانواده‌هایشان داشتند. حضور چنین افرادی در بطن جامعه آن روزگار نشان می‌دهد که هر تبعیدی به ایجاد پدیده‌های اجتماعی ختم می‌شد که شخص تبعیدی در رأس آن قرار می‌گرفت و نه‌تنها روی جغرافیای تبعیدگاه تأثیر می‌گذاشت بلکه در ایجاد گروه‌هایی که برای سرکشی به تبعیدگاه‌ها می‌رفتند، نقش داشت. به‌طور طبیعی این افراد در دوران تبعید خود، مطالعه داشتند، تحقیق می‌کردند و مجموعه فعالیت‌هایشان به ایجاد زمینه تحولات فرهنگی، اجتماعی و بعضاً سیاسی ختم می‌شد.

به نظر می‌رسد این تأثیر به حدی است که برای ما که با فاصله بسیار زیاد از آن روزها ایستاده‌ایم، نام شهرهای تبعیدگاهی آشناتر از شهرهای هم‌جوارشان است، مثلاً تبعید آیت‌الله مدرس به کاشمر، شهر کاشمر را در خراسان به یکی از شهرهای مهم در آن منطقه بدل می‌کند.

برای این‌که پاسخ به چنین سؤالی مستند باشد، بد نیست به گزارش فعالیت جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر مراجعه کنید که در سال ۱۳۵۶ و همزمان با باز شدن فضای سیاسی کشور تشکیل شد. دفتر این جمعیت در ابتدای خیابان قبا بود و مهندس بازرگان دبیرکلی این جمعیت را بر عهده داشت. یکی از وظایف این جمعیت، پرداختن و رسیدگی کردن به مشکلات و مسائل تبعیدی‌ها، بازداشتی‌ها و زندانی‌ها در سراسر ایران بود و شما می‌توانید مجموعه مکاتباتی که با این مرکز شده را در دفتر دوم جلد نهم مجموعه آثار نهضت آزادی ایران مشاهده کنید. در این کتاب، مجموعه اقدامات جمعیت به‌تفصیل آمده و نشان می‌دهد که چهره‌هایی چون آیت‌الله خامنه‌ای، آیت‌الله محمدی گیلانی و... زمانی که در تبعید بوده‌اند در نامه‌هایشان چه درخواست‌هایی را مطرح کرده‌اند و جمعیت چه خدماتی به آن‌ها ارائه داده است و پیامد این تلاش‌ها چه تأثیری در توسعه جنبش اجتماعی داشته است.

به اعتقاد شما، تبعید در آن دوره، یک حکم فردی بود یا اجتماعی و فکر می‌کنید تأثیر چنین احکامی روی تفکری که این احکام را صادر می‌کرد چه بود؟

ظاهر تبعید، حکمی فردی است اما تأثیرش یک مسئله اجتماعی است. درست است که در ظاهر فردی تبعید می‌شد، اما واقعیت این است که دستگاه، سعی در تبعید یک گفتمان و یک فکر را داشت. اگر مدرس به کاشمر تبعید شد، برای در انزوا قرار دادن فکر و اندیشه‌اش بود و طبعاً حضور او در این شهر کوچک هم جریانی اجتماعی را به راه انداخت. در تبعید، جریانی اجتماعی به محاق می‌رود و تأثیرش را روی تبعیدگاه خود می‌گذارد؛ فضای اجتماعی شهر تبعیدگاه را تکان می‌دهد، حساسیت‌های عمومی و اجتماعی را در مردم به وجود می‌آورد و باعث می‌شود که در خاطره جمعی مردم نام شهر باقی بماند، چراکه حالا هم‌ارز نام شخصی شده که در آنجا تبعید بوده است. اما به نظر می‌رسد که در اواخر آن دوره حکومت به تجربه دریافته بود که با تبعید نمی‌شود فکری را سرکوب کرد.

منبع: روزنامه قانون ۱۲ بهمن ۱۳۹۴/سعید برآبادی

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
بازرگان دوشادوش روحانیت نواندیش
محمد بسته‌نگار:درباره مرحوم مهندس بازرگان همین بس که وی به اتفاق آیت‌الله...
IMAGE
دینداری به شرط علم و آزادی
دکتر سید محمدمهدی جعفری:رویکرد قرآنی مهندس مهدی بازرگان برگرفته از تعالیم اولیه...
IMAGE
ب‍ازرگان، مردی که صدایش شنیده نشد
سهند ایرانمهر: امروز، سالگرد درگذشت #مهدی_بازرگان است. ‏پژوهشگر قرآن، نخستین...
IMAGE
پيام راهبردي بازرگان براي امروز ما
مهندس محمد توسلي: شصت سال قبل زنده یاد  مهندس مهدي بازرگان سخنراني "احتياج روز" را...
IMAGE
چهار مردان!
مهندس عبدالعلی بازرگان: جمعه بیست و نهم‌ دی‌ماه، بیست و سومین سال‌گرد درگذشت...
IMAGE
این دو نخست وزیر
علیرضا کفایی: مهندس بازرگان اولین نخست وزیر ایران پس از انقلاب بود و از همان...
IMAGE
بازرگان و سیاست خارجی
مصطفی قهرمانیان: – دکترین سیاست خارجی دولت موقت – – به‌مناسبت بیست‌و‌سومین...
IMAGE
این نام را به خاطر بسپارید :” مهدی بازرگان”
مجتبی نجفی: اصلاح طلبی به سبک بازرگان یعنی اینکه در میانه آتش و خونِ انقلاب از...
IMAGE
پلي براي عبور
دکتر حبیب الله پیمان: در چند دهه اخير به استثنای قشر کوچکی از نو كيسگان كه بخش عمده...
IMAGE
بیانیه ابوالفضل قدیانی درباره اعتراضات اخیر
ابوالفضل قدیانی، از فعالین سیاسی و از مبارزان دوران ستم‌شاهی و عضو موسس سازمان...

مصاحبه ها

IMAGE
مصدق به بازرگان اطمینان کامل داشت
گپ و گفتی با  هاشم صباغیان ، وزیر کشور دولت موقت: مجید بجنوردی: متن پیش رو خلاصه...
IMAGE
اصلاح‌طلبی تنها راهبرد واقع‌بینانه است/راهکار اصلی بازگشت به قانون اساسی است
گفت و گوی روزنامه همدلی با مهندس توسلی دبیر کل نهضت آزادی ایران: هرمز شریفیان ـ گفت...
IMAGE
کانون مکانی مناسب برای تمرین کار جمعی است
گفتگوی نشریه کانون فنی فارغ التحصیلان دانشکده فنی دانشگاه تهران با مهندس محمد...
IMAGE
توسعه سیاسی، راه حل توسعه اقتصادی و گذار از بحران‌های اجتماعی
پیشنهادات عماد بهاور، عضو نهضت آزادی ایران پس از اعتراضات شهری دیماه سال ۹۶در...
IMAGE
می‌شود بر میخ کوبید اما نمی توان روی آن نشست
گفتگوی زیتون با سعید مدنی پیرامون اعتراضات اخیر: از اعتراض به « گرانی » آغاز شد و...
IMAGE
شدت نابسامانی‌های اقتصادی اجتماعی از آستانه تحمل مردم عبور کرده
اسکان نیوز: اعتراضات چند روز اخیر تبعات و تحلیل های مختلفی را در پی داشته است....
IMAGE
طرح جدید ترافیک؛ هدفی خوب بدون تمهید شرایط
ارزیابی مهندس محمد توسلی از طرح LEZ در گفتگو با اسکان نیوز؛  مهندس محمد توسلی،...
IMAGE
حسین مردم‌حسینی | گفت‌وگوی منتشر نشده با زنده یاد حسین شاه‌حسینی
گفتگوی روزنامه اعتماد با زنده یاد حسین شاه حسینی: وحید جعفری-روزنامه اعتماد:...
IMAGE
ایستاد و زانو نزد
مصاحبه روزنامه آسمان آبی با مهندس محمد توسلی: عاطفه شمس-خبرنگار: کسانی که حسین...
IMAGE
عماد بهاور در گفت‌وگو با امتداد: هدف اصلی جریان اصلاح طلبی، اصلاح ساختارهای حقیقی قدرت است
امتداد – گروه سیاسی: چند ماه پس از حضور دوباره حسن روحانی در مقام ریاست جمهوری؛...