رفیقان نیمه راه در مسیر مشروطه

سید علی میرموسویmirmosavi17595

مناسبات روحانیت و روشنفکران دوران مشروطه درگفت‌وگو با دکتر سید علی میرموسوی

حمیدرضا محمدی:اگر پیش‌برندگان انقلاب مشروطه ایران را منقسم بر دو قشر کنیم، روحانیون و روشنفکران بی‌تردید دو بال این حرکت اصلاحی در جامعه ایرانی بودند. روحانیون که نامداران‌شان در پایتخت، سید عبدالله بهبهانی، سید محمد طباطبایی و شیخ فضل‌الله نوری بودند و در نجف اشرف، مراجع ثلاث (آخوند ملا محمدکاظم خراسانی، شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی) هدایتگر این جریان بودند. بررسی کم و کیف این حضور و اختلاف و تغییر در میان همین قشر در فاصله انقلاب مشروطه تا استبداد صغیر در فاصله کمتر از 2 سال، محور گفت‌و‌گو با دکتر سید علی میرموسوی؛ مدیر گروه علوم‌ سیاسی دانشگاه مفید قم است که می‌خوانید.

نهاد روحانیت در حوالی سال 1285 خورشیدی، چه دریافت و درکی از مفهوم «مشروطه» داشت؟ و تا چه اندازه این درک با اصل آن، تطابق داشت؟


در دوران مشروطیت روحانیت به دو گروه موافق و مخالف تقسیم شدند و بین آنها بحث و جدالی جدی بر سر سازگاری و ناسازگاری مشروطیت با اسلام و سنت درگرفت. این جدال که پس از به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر شدت یافت و تند شد، نخستین رویارویی بود که نسبت و رابطه سنت و دولت مدرن موضوع اصلی آن بود و طرف‌های آن بر حسب برداشتی که از دولت مدرن داشتند به داوری در مورد سازگاری و ناسازگاری آن با اسلام و سنت پرداختند. نکته قابل توجه در این جدال این بود که هر دو گروه، مخالفان خود را به بدفهمی و برداشت نادرست از مشروطیت متهم می‌کردند . با این مقدمه می‌توان به پاسخ این پرسش پرداخت و فهم روحانیت وقت از مشروطیت را مورد بررسی قرار داد.


فهم روحانیت از مشروطیت از دو دیدگاه مورد ارزیابی قرار گرفته است؛ نخست دیدگاه بدبینانه که توسط برخی از مورخان مانند فریدون آدمیت، عبدالهادی حائری و ماشاء‌الله آجودانی مطرح شده است و دوم، نگاه خوشبینانه که امثال سید جواد طباطبایی مطرح کرده‌اند. در این مورد اما توجه به چند نکته ضروری به نظر می‌رسد. نخست آنکه مشروطه در جهان غرب را نمی‌توان نسخه اصلی دانست بلکه صورتی از محدودسازی قدرت سیاسی بود که متناسب با شرایط تاریخی آن دیار رخ داد.


دیگر آنکه در ارزیابی تحولات سیاسی، توجه به شرایط تاریخی اهمیت دارد. مراد از شرایط تاریخی مجموعه اوضاع و احوال فکری و فرهنگی و اجتماعی و سیاسی است که زیست اجتماعی در زمان معینی از تاریخ را فراگرفته‌اند و فضایی است که افراد در آن زیست می‌کنند. در ارزیابی فهم روحانیت از مشروطه، نمی‌توان به شرایط تاریخی آن روزگار بی‌‌توجه بود. بنابراین ارزیابی فهم روحانیت از مشروطیت نیازمند توجه به مفهوم کانونی و به تعبیری دیگر دال مرکزی این گفتمان است، که عبارت است از حکومت قانون و محدود‌سازی قدرت سیاسی به قانون و استبداد ستیزی رویه دیگر این سکه است.


با نگاه به ادبیات روحانیون مشروطه‌خواه می‌توان دریافت که آنها بخوبی به مسأله محدودسازی قدرت وقوف داشتند و ابزار آن را قانون می‌دانستند. اما دریافت آنان از قانون با آنچه در تجدد غربی می‌گذشت تفاوت داشت. مفهوم قانون در اندیشه سیاسی مدرن بر پیشینه‌ای نظری و اندیشه‌ای گسترده‌ استوار بود، که از رنسانس و دین پیرایی آغاز شد، در سده‌های هفدهم و هجدهم بسط یافت و در اندیشه کسانی همچون روسو، کانت و هگل برای آن نظریه‌پردازی شد.


این نوع بحث‌ها در سنت اندیشه و فکری روحانیت چندان سابقه نداشت، ولی آنان دریافته بودند که قانون یک نوع توافق و نظامنامه‌ای بشری است که کارکرد اصلی آن محدود‌سازی قدرت سیاسی و سامان بخشیدن به آن است. بنابراین اگر با توجه به شرایط تاریخی ارزیابی کنیم می‌توان گفت فهم مجتهدان مشروطه‌خواه، فهم دقیق و نه سطحی بود و با خوانش دقیق آثار آنان می‌توان نادرستی ارزیابی برخی مورخان مانند آجودانی را دریافت که معتقدند مخالفان مشروطه فهم درست تری داشتند. این داوری بر اساس پیشفرض ناسازگاری اسلام با الزامات دولت مدرن صورت گرفته و بر این اساس ادعا شده است که شیخ فضل‌الله نوری مشروطه را بهتر درک کرد، در حالی که مجتهدان مشروطه خواه بویژه شاگردان مکتب آخوند خراسانی با درک درست شرایط تاریخی و به سر آمدن دوران خودکامگی، ضرورت محدود‌سازی قدرت سیاسی و سازگاری آن با اسلام را بخوبی دریافته بودند و مفهوم قانون را در این چارچوب مطرح می‌کردند. پس فهم آنان به آنچه در دوران مدرن به آن اندیشیده می‌شد، نزدیک‌تر بود.


می توان ردپای تعامل میان دو نهاد روحانیت و منورالفکری را دید؟ یا اساساً هر دو برای رسیدن به مشروطه تلاش می‌کردند؟


تعامل و همراهی روحانیت با روشنفکران در آغاز بسیار بود، زیرا در برچیدن نظام خودکامه و محدود‌سازی قدرت سیاسی اشتراک نظر داشتند. پیروزی مشروطیت نیز فرآورده ائتلافی بود که از این رهگذر بین نیروهای سنتی و مدرن پدید آمد. این همراهی البته با شکافی که بین روحانیت پدید آمد، تداوم نیافت، بویژه در شرایطی که برخی از روشنفکران به ستیز با پاره‌ای آموزه‌های دینی روی آوردند، به شکلی محسوس کاهش یافت. البته از همان ابتدا طیف روشنفکران سکولار؛ مانند میرزا فتحعلی آخوندزاده یا آقاخان کرمانی یا عبدالرحیم طالبوف، نگاهی انتقادی نسبت به بسیاری از باورهای مذهبی داشتند. آخوند‌زاده برداشت‌های رایج مذهبی را مانع تجدد می‌دانست و به همین دلیل پروتستانتیسم مذهبی را مطرح کرد و از تغییر نظام الفبایی و تفکر مذهبی دفاع می‌کرد و منتقد نظام روحانیت بود.


طالبوف در مقایسه با آخوندزاده بهتر بود و نسبت به جایگاه مذهب، تفکر دقیق‌تری داشت. میرزا ملکم‌ خان ناظم‌الدوله، میرزا یوسف خان مستشارالدوله و زین‌العابدین مراغه‌ای ارتباط نزدیک تری با روحانیت داشتند. اما بعد از تشدید درگیری‌ها و افزایش اختلاف‌ها، روشنفکران غیرمذهبی تقویت شدند که منتقد جدی روحانیت بودند و تضعیف این نهاد را در راستای تجدد و نوسازی ایران لازم می‌دانستند.


یکی از محورهایی که درباره نقش روحانیت در مشروطه، محل بحث و فحص قرار می‌گیرد، اختلاف‌هایی است که در همان زمان بروز و ظهور کرد. آیا معتقد هستید که روحانیون مخالف مشروطه منجر به ناکامی مشروطه شدند؟


مخالفت بخشی از روحانیت با مشروطه را می‌توان عامل مهمی در ناکامی مشروطه دانست اما نه آنکه تمامی عوامل در این مسأله خلاصه شود. همچنان که امروز نیز مخالفت بخشی از روحانیت با جمهوریت مانعی برای پیشبرد دموکراسی و توسعه است.


آیا می‌توان گفت روحانیون، ترجمان مفهوم مشروطه برای مردم بودند که صورت خام آن از سوی روشنفکران بیان شده بود؟


بله، روحانیون ترجمان مفهوم مشروطه در برابر سنت قدمایی بودند. اساساً اندیشه، مقوله‌ای وارداتی نیست که مانند لباس آن را از جایی وارد کرد و پوشید. انتقال فرهنگ و اندیشه برخلاف انتقال فناوری و تکنولوژی کاری بسیار دشوار است. اندیشه جدید از درون سنت و به پرسش کشیدن اندیشه گذشته تولید می‌شود. روحانیون تنها کسانی بودند که می‌توانستند این گفت‌وگو را برقرار کنند. اما روشنفکران به سنت بی‌اعتنا بودند و این بی‌اعتنایی خواه از روی ناتوانی و خواه از سر تعمد، مانع از گفت‌وگو و به پرسش کشیدن سنت شد. البته از میان آنها کسانی مانند مستشار‌الدوله تبریزی به ضرورت گفت‌وگو پی برده بودند و در این راستا نیز گام‌هایی برداشتند ولی چندان مؤثر نبود. مجتهدان مشروطه خواه، با بهره بردن از آگاهی‌های جدید و امکانات درونی اجتهاد، مشروطه را از یک مفهوم بیگانه و وارداتی به مفهومی آشنا و بومی تبدیل کردند. در نتیجه کوشش مخالفان مشروطه برای این ناسازگار نشان دادن را خنثی و موانع موجود در سنت در برابر مشروطه را تا حدی برطرف کردند. یکی از موانع مهم توسعه، سنت قدمایی و برداشت‌های سنتی از فقه بوده که هم از نظر رویکرد و هم به لحاظ نتایج همواره مانع توسعه بوده است. روحانیت مشروطه‌خواه توفیق یافتند، تعبیری متناسب با شرایط جدید فقه ارائه دهند و همگام با طرح نوسازی دولت در ایران حرکت کنند.

آیا می‌توان «تنبیةالامه و تنزیةالمله» علامه نائینی را به عنوان میراث فقهی مشروطه قلمداد کرد؟


بی تردید این کتاب یکی از منابع اصلی فقه سیاسی جدید شیعه است. عنوان کتاب به معنای «آگاه‌سازی مردم و دین پیرایی» است و هدف اصلی از نگارش آن را نشان می‌­دهد. در این کتاب نائینی در پی ارائه الگویی دینی برای حکومت نیست بلکه به دنبال آشتی دادن دستاوردهای تمدن جدید با آموزه‌های دینی است، از این‌رو در گفتمان اسلام سیاسی جای نمی‌گیرد. این اثر بی‌بدیل در شرایطی که مخالفان مشروطیت آن را در تضاد با اسلام قرار می‌دادند، با این هدف نگارش یافت که مشروطه را با ادبیات فقهی توجیه کند و نشان دهد مشروطه نه تنها با دین ناسازگار نیست، بلکه محدود‌سازی قدرت سیاسی به قانون و اینکه فردی بالاتر از قانون وجود ندارد با روح دین هماهنگ است و استبداد در برابر دین قرار دارد. او با ارائه تفسیری دموکراتیک از مفاهیم بنیادین تشیع؛ مانند امامت، عصمت و ولایت چهره‌ای دموکراتیک از اسلام را به نمایش می‌گذارد که در نوع خود بی‌نظیر بود. نائینی با این اثر، بنیاد اندیشه سیاسی جدید و متناسب با دولت دموکراتیک مدرن را در چارچوب فقه شیعی تأسیس کرد و از این جهت هرگاه جنبش دموکراسی‌خواهی در ایران مطرح شده این اثر با اقبال روبه‌رو شده زیرا آموزه‌های مطرح شده در آن می‌تواند برای اندیشه سیاسی جدید الهامبخش باشد.


آیا مشروطه را طرحی شکست خورده یا ناکام می‌دانید؟ زیرا به فاصله کمتر از دو سال، گرفتار استبداد صغیر و 15 سال بعد به استبداد رضاخانی منجر شد.


مشروطیت طرحی ناتمام و ناکام بود، اما این به معنی انکار موفقیت‌های آن نیست، بلکه دستاوردهای بسیار ارزشمندی هم داشت، زیرا بساط سلطنت مطلقه و دستگاه اقتدار و نظام سلطانی و پدرسالاری سنتی را برچید و آغاز یک مرحله جدید در تاریخ سیاسی ایران شد که در جریان آن نهادهای جدید مانند قانون اساسی و مجلس شکل گرفت. مشروطیت طرحی با سه هدف اصلی بود: محدود‌سازی قدرت سیاسی، یگانه‌سازی حاکمیت و ایجاد نظام جدید تعلیم و تربیت.


رضاشاه اگرچه از سال 1312 به بعد، به سمت نظام خودکامه پیش رفت ولی در‌ آغاز بخشی از اهداف گفتمان مشروطه را عملی کرد. او در چارچوب گفتمان تجدد‌گرایی آمرانه به قدرت رسید که به نوعی تداوم مشروطیت محسوب می‌شد. نوسازی دولت، یگانه‌سازی حاکمیت، تأسیس ارتش و نیروی نظامی و انتظامی متمرکز، بخشی از این کارها بود.


بنابراین صرفنظر از خودکامگی، برخی از فعالیت‌های پهلوی اول در راستای طرح مشروطیت بود. با وجود این محدود‌سازی قدرت سیاسی به قانون که در کانون مشروطیت قرار داشت در سایه اقتدار‌گرایی و خودکامگی رضا شاه در حاشیه قرار گرفت. یکی از عوامل مهم ناکامی مشروطیت را می‌توان نبود تمهید مقدمات نظری لازم و تداوم نداشتن مسیری دانست که در عرصه اندیشه توسط نائینی آغاز شد. ستیزهای ایدئولوژیک یا تندروی‌ها در این ناکامی تأثیر داشت. بنابراین بی‌تردید مشروطه دستاوردها و میراث جدی داشت که نمی‌توان آن را نادیده گرفت.

منبع: ایران

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
لحظات دردناک وگذرای بازگشت به آدمیت خویش
دکتر حبیب الله پیمان: دربرابر مصایب انسانی ازهرنوعش نمی توان بی تفاوت ماند. احساس...
IMAGE
نماینده کدخدا و اصلاح طلبان
تقی رحمانی: قدیم می گفتن دیدن کدخدا ده لازم است. روحانی هم به درستی می گوید امریکا...
IMAGE
نامه دبیرکل نهضت آزادی ایران به ریاست دانشگاه علامه طباطبایی درپی لغو مجوز سخنرانی ایشان
میزان: مهندس محمد توسلی دبیرکل نهضت آزادی ایران و اولین شهردار تهران پس از انقلاب...
IMAGE
احمد و محمود و محمّد: نگهبانان تبعیض و تعدّی
دکتر عبدالکریم سروش: بنده‌ی پیر خراباتم که لطفش دائم است ورنه لطف شیخ و زاهد گاه...
IMAGE
فقط بازرگان می‌توانست
مهندس توسلی، در دیدار با اعضای انجمن فرهنگ و سیاست دانشجویان دانشگاه شیراز شرايط...
IMAGE
پیام مهندس محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی ایران، در سپاس از ملت شریف ایران
میزان: مهندس محمد توسلی، اولین شهردار تهران پس از انقلاب و دبیر کل نهضت آزادی...
IMAGE
سلامت رجایی و سرطان استبداد
عبدالکریم سروش: تولد علیرضا خجسته، کسالتش اندوهبار ولی شجاعتش دلیری‌زاست و فقط...
IMAGE
همچو ایوب در بلا خوش باش!
محسن کدیور:  سالروز تولد علیرضا رجایی است. این یادداشت کوتاه* که با چشم تر نوشته...
IMAGE
علیرضا رجایی؛ نماد «متانت، نجابت و شرافت»
حسن یوسفی اشکوری: اگر کسی از من بپرسد با شناختی که شما از دکتر علیرضا رجایی دارید،...

مصاحبه ها

IMAGE
بیانیه های الجزایر در گفتگو با بهزاد نبوی
گفتگوی سایت جماران با مهندس بهزاد نبوی: بهزاد نبوی در این گفت و گو، به بازخوانی،...
IMAGE
بازخوانی مصاحبه مهندس توسلی با صدا پیرامون پیامد های اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری
گفت وگوی هفته نامه صدا با مهندس محمد توسلی: زمانی که دانشجویان انجمن‌های اسلامی...
IMAGE
درس ها و عبرت هایی از اشغال سفارت آمریکا
گفت و گوی نشریه دانشجویی مدار با مهندس محمد توسلی:   دانشجویان همواره  قلب تپنده...
IMAGE
تولد کوروش را به‌نام روز همبستگی اقوام ایرانی نامگذاری کنید
 گفت و گوی مهندس امیر خرم با روزنامه آسمان آبی: از زمانی که از تعامل سه‌حوزه تمدنی...
IMAGE
از جریان نفوذی شکست خوردیم. گفتگو با ابراهیم یزدی
سید مهدی دزفولی - تاریخ ایرانی: دکتر ابراهیم یزدی از چهره‌های شناخته‌شده و...
IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...
IMAGE
«خوانشي از آغاز و انجام جريان موسوم به ملي - مذهبي» در گفت‌وشنود منتشرنشده با دكتر ابراهيم يزدي
محمدرضا كائيني: سياستمداران معمولاً شخصيتي چندلايه دارند و پس از رسيدن آنان به...
IMAGE
سلبریتیزه شدن روشنفکران و مابقی قضایا
گفتگوی صدا با مقصود فراستخواه:   با توجه به نوع کنشگری روشنفکران، آیا می‌توانیم...
IMAGE
یزدی در مسیر دموکراسی دچار چپ روی و راست روی نشد
گفتگوی روزنامه ابتکار با مهندس محمد توسلی: علیرضا صادقی: دفتر تاریخ معاصر ایران...
IMAGE
طالقانی؛ اسلام رحمانی و گفتمان آزادی
گفتگوی روزنامه همدلی با محمد توسلی : انقلاب به بلوغ رسیده و در آستانه چهل...