مصدق به بازرگان اطمینان کامل داشت

گپ و گفتی با  هاشم صباغیان ، وزیر کشور دولت موقت:


مجید بجنوردیمتن پیش رو خلاصه گفت‌و‌گویی است با مهندس هاشم صباغیان (متولد 1316)، از نزدیکان مهندس مهدی بازرگان و وزیر کشور در کابینه دولت موقت، که به زمینه‌های شکل‌گیری نهضت آزادی ایران در سال 40 توسط مرحوم بازرگان و رابطه ایشان با جبهه ملی و دکتر مصدق می‌پردازد که در ادامه می‌خوانید.
برای شروع از نخستین آشنایی‌تان با مهندس بازرگان بگویید.
در آغاز مهندس بازرگان استاد دانشکده فنی تهران بود و بنده هم دانشجوی دانشکده فنی بودم و ما با ایشان درس داشتیم؛ از طرفی دیگر مهندس بازرگان مؤسس «انجمن اسلامی دانشجویان» و «انجمن اسلامی مهندسین» بودند و این انجمن‌ها سبب آشنایی بیشتر ما با ایشان می‌شد، چون من هم عضو این انجمن‌ها بودم؛ می‌دانید که امریکایی‌ها در اواخر دهه 30 به شاه فشارهایی وارد کردند مبنی بر اینکه باید در ایران آزادی‌هایی به مردم داده شود؛ در نتیجه این فضای باز، جبهه ملی دوم تأسیس شد که مهندس بازرگان هم در جبهه ملی دوم حضور داشت و بنده هم در کمیته جبهه ملی دانشگاه فعالیت داشتم؛ کسانی که در شورای مرکزی جبهه ملی بودند هر کدام حزب جداگانه هم داشتند و جبهه ملی مجمعی از احزاب مختلف بود؛ در این میان دکتر سحابی به مهندس بازرگان می‌گوید که «همه افراد جبهه ملی دارای حزب هستند! چرا ما که دارای ایده‌های اسلامی هستیم حزب نداشته باشیم!» در نتیجه این مقدمات بود که در سال 40 نهضت آزادی ایران تأسیس شد و دکتر مصدق هم این حزب را تأیید کرد.
یدالله سحابی درباره انگیزه تأسیس نهضت آزادی معتقد بودند که جبهه ملی بیشتر فعالیت سیاسی لائیک داشت و مستقل از فکر دینی بود و در نتیجه این را عاملی برای تأسیس نهضت آزادی می‌دانستند؛ تا چه میزان دغدغه‌های مذهبی زمینه تشکیل نهضت آزادی را فراهم آورد؟
اصولاً مسلمان‌ها در جبهه ملی که مهندس بازرگان و دکتر سحابی از شاخصین آنها بودند، فعالیت اسلامی را فقط در جهت تفسیر قرآن و مسائل فقهی نمی‌دانستند، بلکه این مبارزه‌ها را هم جزوی از مسائل اسلامی قلمداد می‌کردند و البته خود مهندس بازرگان به ورود مذهب در سیاست باورمند بودند...
بله؛ اصلاً مرامنامه نهضت آزادی به این مسائل تأکید داشت و می‌گفت که ما ایرانی، مسلمان و مصدقی هستیم.
 گرچه بعضی افراد جبهه ملی نظیر بختیار یا فروهر سکولار بودند، اما خیلی از افراد جبهه ملی، مذهبی هم بودند و اصلاً تشیع را از ارکان مهم ملیت ایرانی قلمداد می‌کردند؛ دغدغه مذهبی امثال بازرگان و سحابی با این افراد جبهه ملی چه تفاوتی داشت؟
به هر حال بعضی از سران جبهه ملی سکولار بودند. اما اصولاً در جبهه ملی بنا بر این بود که مذهب داخل سیاست نشود و حتی کسانی هم که مذهبی بودند این عقیده را داشتند و مسائل مذهبی را مطرح نمی‌کردند؛
یک خاطره‌ای تعریف کنم! بعد از فوت آیت‌الله بروجردی در سال 40، ما از طرف کمیته انجمن اسلامی دانشگاه پیشنهاد دادیم که در مراسم چهلم ایشان جبهه ملی هم شرکت کند، چون اعتقاد داشتیم یک حرکت اجتماعی پدید آمده و جبهه ملی باید از آن بهره‌برداری بکند؛ اما جبهه ملی زیر بار نرفت و گفتند چون آیت‌الله بروجردی به شاه نامه نوشته، بنابراین نمی‌خواهیم در این مراسم شرکت کنیم! در نتیجه ما خودمان اتوبوس گرفتیم و به قم رفتیم؛ در قم استقبال عجیبی از ما شد و یک نطقی هم تهیه کردیم؛ این نطق را آقای کاظم سامی در مسجد اعظم قم قرائت کرد و این نخستین بار بود که یک فرد به قول معروف «فُکل کراواتی» بر منبر می‌ایستاد و نطق می‌خواند؛ درنتیجه ما توانستیم با روحانیت ارتباط پیدا کنیم. بنابراین اصولاً در جبهه ملی مسائل مذهبی مطرح نمی‌شد؛ وقتی مهندس بازرگان این حزب را تشکیل داد بر او خرده می‌گرفتند که چرا این حزب را تشکیل دادید! در حالی که خودشان حزب داشتند؛ مثلاً این انتقاد‌ها از جانب آقای سنجابی مطرح می‌شد که خودش حزب ایران را داشت؛ یا مثلاً بختیار یا دکتر آذر هم مخالفت‌هایی می‌کردند؛ نهایتاً حزب تشکیل شد و آنها همزمان داخل جبهه ملی هم بودند؛ همان‌طور که دیگران هم حزب خودشان را داشتند و هم داخل جبهه ملی بودند؛ به‌طور کل امثال مهندس بازرگان سعی داشتند مسائل داخل نهضت آزادی را به درون جبهه ملی نیاورند.
شاید بشود گفت که در داخل نهضت آزادی هم یک تلقی از مذهب وجود نداشت؛ چنانچه در ساختار تشکیلاتی و ترکیبی اعضا دو گرایش را می‌توان دید؛ یکی گرایشی که از دین اسلام برداشتی مکتبی و ایدئولوژیک داشت و دیگری گرایشی که نهضت آزادی را بیشتر به چشم یک آلترناتیو جبهه ملی می‌دید و چندان مکتبی نبود؛ از نظر شما آیا می‌شود این تنوع‌ها را در نهضت آزادی مشاهده کرد؟
در حزب، خصوصاً حزبی که در آن آزادی حاکم باشد همه دارای یک رأی هستند چنانچه در نهضت آزادی هم اینگونه بود؛ مثلاً دانشجویانی مثل من قابل مقایسه با آیت‌الله طالقانی نبودند ولی وقتی که رأیی گرفته می‌شد همه یک رأی داشتند؛ ما به معنای واقعی در نهضت آزادی، آزادی داشتیم؛ بنابراین گرایش اکثریت اعضا مطرح می‌شد؛ گرایش‌های مذهبی هم به همین ترتیب بود و طیف‌های مختلف داشت؛ ممکن بود افراد در امور مذهبی یک برداشت نداشته باشند ولی نسبت به مسائل مذهبی اصلی اختلافی وجود نداشت؛ اگر هم اختلاف عجیبی وجود داشت چون در اقلیت بود تصویب نمی‌شد. اما افراد غیر مذهبی نمی‌توانستند عضو نهضت آزادی شوند چون یکی از شرایط عضویت این بود که فرد عامل به احکام باشد؛ یعنی اهل نماز و روزه باشد؛ اگرچه نهضت آزادی طرفداران غیر مذهبی هم داشت مثل بعضی دانشجویان و...
علت موافقت دکتر مصدق با تشکیل جمعیت نهضت آزادی در پاسخ به نامه مهندس بازرگان چه بود؟
اعتماد خاصی که دکتر مصدق به مهندس بازرگان داشت به دیگران نداشت؛ مهندس بازرگان آن زمان یک کوله بار تجربیات سیاسی بود و دکتر مصدق در زمانی که بر سرکار بود، امور حساس را به او محول کرد؛ مهندس بازرگان پیشتر رئیس هیأت خلع ید از شرکت نفت انگلیس بود و همچنین معاونت وزارت فرهنگ کابینه اول دکتر مصدق را داشت؛ کسی بود که شبکه لوله کشی آب تهران را در زمان دکتر مصدق تأسیس کرده بود و این اقدام در کارنامه مهندس بازرگان با ارزش و درخشان بود؛ بنابراین مصدق به بازرگان اطمینان کامل داشت وگرنه دکتر مصدق بیهوده کسی را تأیید نمی‌کرد، خصوصاً به گونه کتبی!
به هر نظر مهندس بازرگان به ملیت و ایرانی بودن و حقوق مردم خیلی اهمیت می‌داد و اگر جایی بنا بود حقوق مردم پایمال بشود محکم می‌ایستاد؛ بنابراین مورد اطمینان دکتر مصدق بود.

روزنامه ایران 30 دیماه 96

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
در نقد سخنان حجت الاسلام احمد خاتمی
مهندس امیر خرم: در روز بیست و دوم بهمن ماه و در سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، ریاست...
IMAGE
دادستان و توجیه مرگ
علی مزروعی: دادستان تهران درباره مرگ کاووس سیدامامی اینگونه نوضیح داده است:...
IMAGE
صاعقه مرگ سیدامامی در زندان
عمادالدین باقی: یکشنبه ۲۲ بهمن ۹۶ ساعت ۳ بامداد در خبرها تیتری دیدم که چون صاعقه...
IMAGE
ظهور دوباره احمدی نژاد
احمد زیدآبادی: از نگاه من محمود احمدی نژاد، به عنوان یک مدیر اجرایی، آدم متوهمی...
IMAGE
جاسوسی فعالان محیط زیست و خیانت خیرین مدرسه ساز!
رضا علیجانی: وقتی رهبران یک کشور توهم توطئه داشته باشند همین امر به بدنه امنیتی...
IMAGE
راه حل را از یک جای دیگری از یک گروه مستقلی باید آغاز کرد
بخش هایی از نطق دکتر عبدالکریم سروش در مورد اعتراضات سراسری در ایران: خیلی عجیب...
IMAGE
دکتر سیدامامی؛ قتل، نه خودکشی
مرتضی کاظمیان: دکتر کاووس سید امامی، استاد جامعه‌شناسی و علوم‌سیاسی، و کنش‌گر...
IMAGE
انتخاب “پوشش”، حق زنان است
نرگس محمدی: سال‌هاست “پوشش زنان”، دستمایه حکومتگران در سیطره بر جامعه، تحکیم...
خوش خدمتی یک قاتل! در پاسخ به یاوه سرایی های جلال الدین فارسی درمورد امام موسی صدر
علیرضا کفایی: جلال‌الدین فارسی مجدداً سخنان قبلی خود علیه امام موسی صدر و میرحسین...
IMAGE
روایت یک وکیل فرانسوی از مرحوم قطب‌زاده و آقای خمینی در پشت صحنه انقلاب
سی و هشت سال پس از سقوط رژیم شاه، کریستیان بورگه (Christian Bourguet)، وکیل فرانسوی از نقشش...

مصاحبه ها

IMAGE
امید در جامعه‌شناسی
گفتگوی مجله خبری انجمن جامعه شناسی با سارا شریعتی: سوال: اگر بتوان گفت خوانش فلسفه...
IMAGE
دلایل اقتصادی در انقلاب ۵۷
گفتگوی عصر ایران با دکتر علی رشیدی: ایران در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۳۵۷ خورشیدی دو انقلاب...
IMAGE
احمد خمینی به دنبال رهبری آینده بود
پرونده ویژه زیتون در گفت‌وگو با حجت الاسلام حاج احمد منتظری: زیتون-احسان...
IMAGE
«اهداف مطرح شده در انقلاب ، عینیت پیدا نکرد»
گفتگوی دکتر حبیب الله پیمان با انصاف نیوز: «حبیب‌الله پیمان»، فعال سیاسی، ضمن...
IMAGE
ضرورت اصلاح قوه قضاییه
گفتگوی روزنامه اعتماد با محمد جواد فتحی، نماینده مجلس:   درحالی که رییس قوه قضاییه...
IMAGE
سنگ بنای «سپاه» صبح 23 بهمن گذارده شد
گفت و گوی روزنامه سازندگی با مهندس محمد توسلی: بیست‌وسوم بهمن 1357 اولین روز پیروزی...
IMAGE
گفت و گوی جوادکاشی با پیمان؛ رادیکالیسم،با حفظ ارزش‌های بنیادین لیبرالیسم
گفت وگوی ایران فردا با دکتر حبیب الله پیمان: ایران فردا - (محمدجواد...
IMAGE
دولت موقت قراردادهای اتمی را فسخ نکرد بلکه آنها را معلق گذاشت؛ گفتگو با فریدون سحابی
گفت‌و‌گوی «نسیم بیداری» با دکتر فریدون سحابی: دکتر فریدون سحابی (۱۳۱۶) استاد...
IMAGE
دولت باید در مسائل سیاسی و اقتصادی قاطعیت به خرج دهد
گفتگوی محمد بسته نگار با اعتماد آنلاین: محمد بسته نگار در گفت‌وگو با اعتمادآنلاین...
IMAGE
روایت هرمیداس باوند از دستاوردها و ناکامی های انقلاب ۵۷ در گفت وگو با «ابتکار»
گفتگوی ابتکار با دکتر هرمیداس باوند: ایران به خودی و غیرخودی تقسیم شده است. وقتی...