بازرگانی که من شناختم

لطیف صفری*


ارادت من به مرحوم مهندس بازرگان و همفکرانشان به‌خصوص مرحومان دکتر سحابی و مهندس سحابی به سال‌های ۴٧ و ۴٨ برمی‌گردد. در آن زمان من دانشجوی دانشگاه تهران بودم و فضای دانشگاه تقریباً تحت‌تأثیر افکار این بزرگواران بود. در سال‌های ۵١ و ۵٢ در زمان تحصیل دانشگاه، معلم دبیرستان بودم. دبیرستان ما در جنوب‌شهر در منطقه نعمت‌آباد قلعه‌مرغی که منطقه بسیار فقیری بود، قرار داشت. همکاران آن مدرسه ٩٠ درصد مخالف رژیم و اکثر آن‌ها از فرهنگیان مناطق کردستان و کرمانشاه بودند که به آن مکان فرستاده شده‌ بودند؛ اکثرا هم تحصیلات لیسانس و بالای لیسانس داشتند. طبیعی بود که در این محیط بحث‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زیاد باشد. گرایش‌های مختلف هم در مدرسه وجود داشت. بعضی معلمان اهل نماز‌شب بودند و بعضی تفکرات چپ یا راست داشتند و طرفدار گروه و اندیشه‌های مختلف بودند؛ ولی همه در یک وجه مشترک بودند و آن موضع‌گیری در برابر رژیم بود. این مدرسه کانون مبارزه شده ‌بود. یک نفر که آن زمان از زندان آزاد شده بود، از مشی بازرگان و آیت‌الله طالقانی در زندان تعریف می‌کرد که برای من سازنده بود. یکی از همکارانم در دبیرستان از طریق یکی از آشنایانش که در کارخانه مهندس بازرگان کار می‌کرد، برنامه گذاشته بود که ما خدمت ایشان برویم که یکی از روزهای به‌یاد‌ماندنی برای من بود. ما‌‌ همان روز از زبان مرحوم بازرگان ‌شنیدیم که آینده به‌خوبی رقم می‌خورد و یکی از امیدهای مردم آیت‌الله خمینی‌ (ره) است؛ اما آنچه که بیشتر از همه من را به آقای بازرگان علاقه‌مند کرد، این بود که ایشان به‌عنوان رئیس دولت از جانب امام انتخاب شدند. من هم جزء کسانی بودم که در استان کرمانشاه فعال بودم. در اولین روزهایی که امام پیام دستور تشکیل جهاد را داد، من به منطقه اسلام‌آباد رفتم و جهادسازندگی اسلام‌آباد‌ غرب را تشکیل دادم و خوشبختانه هفت، هشت ماه در جهاد مشغول‌ به کار سازندگی بودم. در یکی از روزهای شهریورماه ۵٨ در دفتر جهاد گفتند کسی پشت خط تلفن با شما کار دارد. من تلفن را برداشتم و متوجه شدم آقای مهندس بازرگان پشت خط هستند. خیلی خوشحال بودم؛ چرا‌که با نخست‌وزیر مملکت صحبت می‌کردم. اقدامات خود را در جهاد اسلام‌آباد برای ایشان شرح دادم. ایشان من را تشویق کرد و پرسید هزینه کار‌هایتان را از کجا تأمین می‌کنید؟ آیا هزینه‌هایش را از پول یک روز نفت به شما دادند که من گفتم خود مردم تأمین می‌کنند و گاهی هم از هزینه پروژه‌هایی که در بودجه تصویب ‌شده ‌است، استفاده می‌کنیم. در مجلس اول که مهندس بازرگان حضور داشتند، مجلس اول واقعا به‌برکت انقلاب و همراهی با انقلاب در سطح بالایی بود. آقای بازرگان با سوابقی که داشت و عنایتی که امام و شخصیت‌های انقلاب به ایشان داشتند برای همه قابل احترام بود. مهندس بازرگان و همفکرهای ایشان گروه تکنوکرات‌های مجلس بودند. اهل حساب‌وکتاب و برنامه‌ریزی و آینده‌نگری بودند. معتقد بودند هر‌چیزی به‌ جای ‌خودش باید قرار بگیرد. تلاش آن‌ها این بود که مجلس را به سطح بالا بکشانند. ما که جزء جوان‌های مجلس بودیم و اکثراً هم دانشگاهی یا فرهنگی، به‌دنبال فکر این گروه بودیم. برخوردهای مهندس بازرگان با همه و حتی مخالفان و منتقدانش محترمانه بود.
بازرگان فردی دلسوز با وجدان بیدار و اراده‌ای قوی بود. ایشان کار خود را در دانشگاه شروع کرد و قبل از دوره دکتر مصدق، ایشان پست سیاسی خاصی نداشتند. اما مهندس بازرگان در دوره بی‌طرفی و بی‌تحرکی احزاب، فعالیت خود را افزایش داد. درواقع ناراحت بودند که چرا خارجی‌ها برای ما کنسرسیوم راه‌اندازی و تعیین تکلیف می‌کنند و همه این‌ها را هم علیه شاه اظهارنظر می‌کرد. در سال‌های ١٣٣٩ تا ۴١ که دکتر امینی در ایران و کندی در آمریکا روی کار آمد، فضای باز سیاسی ایجاد شد، در‌‌ همان دوره نهضت آزادی را به وجود آوردند. یک طرف این حزب اسلام بود، چراکه اعتقاد داشتند ما مسلمانیم، ایرانی و مصدقی هستیم. حزب را با این سه خصلت تعریف کرده بودند و در همین حال‌وهوا هم ماندند. چیزی که اهمیت بسیار دارد روحیه بالای مهندس بود. ایشان مدتی که در زندان بود چندین کتاب اجتماعی و سیاسی نوشت. قرآن تدریس می‌کرد و برای زندانیان سخنرانی می‌کردند. به خاطر همین فعالیت‌های داخل زندان، ایشان به برازجان تبعید شدند اما بازهم فعالیت می‌کردند. بازرگان یک شخصیت استثنایی بود که مسائل مملکت برایش اهمیت زیادی داشت، جهاد و شهادت برایش جدی بود، نهی از منکر یکی از نگرانی‌های ایشان بود. ایشان کارهای علمی برجسته‌ای داشتند. زمانی که او را از دانشگاه تهران به‌خاطر نامه کنسرسیوم بازنشسته کردند به اتفاق ١١ استاد دیگر دانشگاه شرکتی را تأسیس کردند. مهدی بازرگان در زمره کسانی مانند امیرکبیر، قائم‌مقام فراهانی، مصدق و دیگرانی بود که گرفتار قدرت نمی‌شدند. مهندس به‌خاطر خردی که داشت گرفتار قدرت نشد. ایشان شخصیتی محبوب قلب‌های مردم بود.

*نماینده مجلس دوره اول و دوم
منبع:روزنامه شرق

مصاحبه ها

IMAGE
آیا مردم عذرخواهی قاضی مرتضوی را می پذیرند؟
قاضی مرتضوی هم زمان با طی مراحل قانونی پرونده کهریزک، متن عذرخواهی خود را از مردم...
IMAGE
فقیهی که باید عارف می‌شد
روایت هاشم صباغیان از آیت الله طالقانی
IMAGE
چرا تهران مصدق ندارد؟
گفتگو با محمد توسلی