بررسی اسنادی یک جعل تاریخی: نسبت مصدق به بازرگان در امر حجاب دختران كذب است

bazargan007

محسن زمانی


از شخصیت، اندیشه و سیرهٔ زنده‌یاد مهندس مهدی بازرگان بسیار گفته و نوشته شده و خواهد شد. شخصیت‌های تاثیرگذار و بزرگ، همیشه بحث‌برانگیز بوده‌اند. بازرگان هم از این قاعده مستثنی نیست و نخواهد بود. مهندس بازرگان افزون بر آثار فراوان علمی، مذهبی، فرهنگی و سیاسی که خود به زیور طبع آراست؛ دربارهٔ شخصیت، اندیشه و سیرهٔ پندآموزش کتاب‌هایی به مانند زندگی‌نامهٔ سیاسی مهندس مهدی بازرگان نوشتهٔ دکتر سعید برزین، در تکاپوی آزادی نوشتهٔ حسن یوسفی اشکوری (۲ جلد)، چندین مقالهٔ علمی و یادداشت نیز در جهت شناخت هرچه بیشتر ایشان به ملت ایران به ویژه نسل جوان که بیش از هر گروه با هر مرام و عقیده‌ای باید بازرگان را بشناسد؛ نگاشته شده است و امید بسیار می‌رود باز هم این سنت نیکو و کنش پسندیده ادامه پیدا کرده و پربار‌تر و آموزنده‌تر نیز بگردد. به عبارت بهتر چه ضرورتی وجود دارد که نویسندگان، پژوهش‌گران به ویژه دوست‌داران و شاگردان بازرگان از شخصیت، اندیشه و سیرهٔ وی بنویسند و بگویند؟ آیا با وجود حجم بسیار وسیع از آثار قلمی و پژوهشی، ناگفته و نانوشته، ناخوانده و ناشنیده‌ای از مهدی بازرگان وجود دارد؟
نگارنده در پاسخ به پرسش یاد شده بر این باور است که وقتی در برابر هر رویداد یا پدیده و حتی شخصیت تاریخی پرسش یا پرسش‌هایی مطرح می‌گردد، برای پاسخ آن بایستی قلم در دست گرفت و دست به مطالعه، پژوهش و نگارش یادداشت، مقاله یا پژوهش علمی زد. به همین دلیل نگارنده بر این باور است که پرسش «آیا بازرگان باوری به حجاب اجباری داشت؟» می‌تواند زمینه‌ساز نگارش یک یادداشت و مقاله باشد و چه بسیار پژوهش‌گران توانمند و فرهیخته با تکیه بر این پرسش می‌توانند به پژوهش و نگارش مقاله‌های علمی و حتی کتاب برای پاسخ به این پرسش با نگاه چارچوبمند آکادمیک کمر همت ببندند. افزون بر آن اتهام «باورمندی به حجاب اجباری» در اندیشهٔ مذهبی و سیاسی مهندس بازرگان به ویژه در رد پیشنهاد انتصاب مهندس مهدی بازرگان به فرنشینی وزارت فرهنگ دولت ملی شادروان دکتر محمد مصدق از سوی مصدق، همیشه برای نقد و فرا‌تر از آن توهین و ناسزا و نفی بازرگان از سویی و کوبیدن برچسب «واپس‌گرایی» و «هم‌اندیشی با روی‌کرد حجاب اجباری» در طول سال‌های پس از انقلاب سلطنت‌ستیز بهمن ۵۷ خورشیدی از سوی دیگر به استناد همین اتهام به کار رفته و می‌رود.
در طرح این پرسش می‌توان دو پاسخ با تکیه بر «پژوهش‌های مذهبی و قرآنی بازرگان» و «نگاه تاریخی» ارائه کرد. در نگاه نخست و برپایه پژوهش‌های مذهبی و قرآنی، داده‌های مستند و متقن بایستی از پژوهش‌ها و آثار مذهبی و رویکردهای قرآنی مهندس بازرگان مطمح نظر قرار گیرد. اما از آنجا که توان و بضاعت نگارنده در نگاه نخست چنین اجازه‌ای را نمی‌دهد؛ در این مورد توضیحی نمی‌دهم و این مهم را به پژوهش‌گران توانمند و مسلط به آثار مذهبی و قرآن‌پژوهی بازرگان می‌سپاریم.
نگارنده با توجه به توان و مطالعهٔ هرچند اندک در حوزهٔ تاریخ معاصر ایران، به ویژه تاریخ نهضت ملی ایران، درصدد پاسخ به این پرسش برآمده است. در اینجا باید دید کسانی که ادعای «باورمندی بازرگان به حجاب اجباری» دارند منبع یا منابع مورد استنادشان چیست؟ اگر این مدعیان به آثار مذهبی و قرآن‌پژوهی مهندس بازرگان استناد می‌کنند، بی‌گمان نگارنده در صدد پاسخ به آن نیست؛ اما اگر مدعیان به منابع تاریخی استناد می‌کنند؛ از چه منابع و مستنداتی بهره می‌برند؟ به جرات و با ضرس قاطع می‌توان گفت که بسیاری از این مدعیان که گویی به سان پیغمبران وحی بر آنان نازل شده! یقینمندانه حکم محکومیت به واپس‌گرایی زنده یاد بازرگان را صادر کرده‌اند و می‌کنند، برای صدور حکم محکومیت بازرگان از کوچک‌ترین داده تاریخی برخوردار نبوده و از فقر شدید تاریخی رنج می‌برند. در مجموع چکیدهٔ ادعای این مدعیان آن است که در دوران دولت ملی زنده یاد دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر ملی وقت، به دلیل آن‌که گمان می‌کرد؛ مهندس بازرگان اگر وزیر فرهنگ بشود، حجاب را برای دختران مدارس اجباری خواهد کرد!؛ از انتصاب بازرگان به سمت وزارت فرهنگ خودداری ورزیدند! برای واکاوی و سنجش ادعای این مدعیان در درجهٔ نخست بایستی به منبع اتهام باورمندی بازرگان به حجاب اجباری پرداخت و به درستی و نادرستی داده‌ها و گزاره‌های منبع یا منابع اتهام پرداخت، همان‌طور که پیش‌تر گفته شد؛ اکثریت قریب به اتفاق مدعیان به هیچ منبعی به ویژه منابع تاریخی استناد نمی‌کنند و گویی به دلیل فقر شدید تاریخی از استناد به منبع ناتوان هستند! نگارنده با استناد به خاطرات و زندگینامه‌های زنده‌یادان دکتر کریم سنجابی و دکتر مهدی آذر، وزرای فرهنگ کابینه‌های نخست و دوم دولت ملی مصدق و افزون برآن جزوهٔ «آشفتگی در فکر تاریخی» زنده‌یاد فریدون آدمیت و زندگینامه و خاطرات شادروان دکتر سید علی شایگان شیرازی درصدد واکاوی و سنجش داده‌های تاریخی است.
دکتر آدمیت در جزوهٔ «آشفتگی در فکر تاریخی» که در خرداد ۱۳۶۰ منتشر شده، از دکتر سید علی شایگان چنین نقل قول می‌کند: «وقتی که دکتر علی شایگان او [مهندس بازرگان] را برای بحث وزارت فرهنگ به دکتر مصدق پیشنهاد کرد؛ این جواب را شنید که: بازرگان به درد این کار نمی‌خورد، و اولین کاری که بکند این است که چادر بر سر دختر بچه‌های مدرسه بکند. (این مطلب را به لفظ و روایت معتبر نقل کردم).» [آدمیت، آشفتگی در فکر تاریخی، رویه‌های ۲۱ و ۲۲]
دکتر آدمیت پس از نقل قولی که مدعی اعتبار لفظ و روایت آن را دارند!، استنباط دکتر مصدق نسبت به بازرگان را چنین نتیجه‌گیری می‌کند: «چنین بود استنباط دکتر مصدق که نسبت به او اعتقاد سیاسی نداشت.» [ه‌مان، رویه‌های ۲۱ و ۲۲] با توجه به فقر داده‌های تاریخی بیشینهٔ برچسب زنندگان به مهندس بازرگان، به نظر می‌رسد منبع مهم و شاید نخستین این اتهام، جزوهٔ دکتر آدمیت باشد. برای سنجش درستی یا نادرستی نقل قول فریدون آدمیت، نگارنده به زندگینامه و خاطرات دو جلدی دکتر شایگان که منبع ادعای شادوران آدمیت است، مراجعه نموده اما کوچک‌ترین سخنی از پیشنهاد دکتر شایگان مبنی بر انتصاب مهندس بازرگان به وزارت فرهنگ دیده نمی‌شود! چه رسد به آن‌که دکتر مصدق به استنباط «بی‌اعتقادی سیاسی» نسبت به مهندس بازرگان دست پیدا کنند! زنده یاد دکتر کریم بخت‌یار سنجابی وزیر فرهنگ کابینه نخست دولت ملی شادروان مصدق نیز آشکارا پیشنهاد انتصاب مهندس بازرگان به وزارت فرهنگ را نفی کرده و اتهام «بی‌اعتقادی سیاسی» دکتر مصدق نسبت به بازرگان را رد می‌کند. اهمیت سخن دکتر سنجابی در اینجاست که مهندس بازرگان در دوران وزارت فرهنگ سنجابی، به مدت سه هفته معاونت تعلیمات فنی ایشان را دارا بودند و سپس به ریاست هیئت مدیره خلع ید با دستور مستقیم دکتر مصدق منصوب شدند. [بازرگان، مدافعات، رویه ۲۳۱] دکتر سنجابی در کتاب امید‌ها و نا‌امیدی‌ها (گفتگو با تاریخ شفاهی هاروارد) در پاسخ به پرسش ضیاء صدقی که با استناد به نقل قول از طهمورث آدمیت چنین می‌گوید: «صدقی: آقای دکتر یک موضوعی را آقای طهمورث آدمیت به من گفتند در رابطه با آقای مهندس بازرگان که بعد هم در یعنی حدود یک سال و نیم پیش یک جزوه‌ای بوسیله فریدون آدمیت به نام آشفتگی در فکر تاریخی منتشر شد که در پاورقی آنجا این موضوع را آقای فریدون آدمیت تکرار کردند که آن موضوع از این قرار است که گویا زمانی به آقای دکتر مصدق پیشنهاد شده بود که آقای مهندس بازرگان را به عنوان وزیر فرهنگ انتخاب بکنند و آقای دکتر مصدق گفته بودند که نه من به هیچ وجه این کار را نمی‌کنم؛ برای این‌که او اگر به وزارت فرهنگ برود در آنجا فقه و شرعیات را عمومی می‌کند و چادر بر سر دختران می‌گذارد. این موضوع حقیقت دارد، شما اطلاعی دربارهٔ این موضوع دارید؟ سنجابی: بنده باور نمی‌کنم چنین چیزی بوده باشد. برای این‌که دکتر مصدق بلافاصله بنده را انتخاب کرد و موضوع پیشنهادی هم اصلاً دربارهٔ مهندس بازرگان وجود نداشت و هیچکس هم دربارهٔ وزارت فرهنگ با او توصیه‌ای یا گفتگویی نکرده بود و خود من شخصاً به علت ارتباطی که با او داشتم او را به معاونت خود انتخاب کردم و مصدق هم از انتخاب او به هیچ وجه نارضایی نشان نداد. و دلیلش هم این‌که بعداً کار دیگری مربوط به شرکت نفت به او واگذار کرد. صدقی: بله البته منظور این نبوده که قبل از این‌که شما را برای وزارت فرهنگ در کابینه دعوت بکنند، مهندس بازرگان را قصد داشتند. در یک دوره بعدی گویا در کابینهٔ بعدی ایشان گفتند که یک همچنین مسئله‌ای مطرح شده بود و دکتر مصدق شدیداً با این مخالفت کرده بود، شما اطلاعی ندارید؟ سنجابی: من اطلاعی ندارم.» [سنجابی، امید‌ها و ناامیدی‌ها، رویه‌های ۱۰۴ و ۱۰۵]
ضیاء صدقی که با نظارت حبیب لاجوردی مجموعه مصاحبه‌های تاریخ شفاهی هاروارد را گردآوری کرده است، در همین مجموعه با دومین و واپسین وزیر فرهنگ دولت ملی دکتر مصدق، زنده‌یاد دکتر مهدی آذر به گفتگو می‌نشیند. با کمال شگفتی نگارنده و شاید خوانندگان این یادداشت، ضیاء صدقی به عنوان پرسش‌گر پرسش‌هایی همانند آنچه که از دکتر سنجابی پرسید، نپرسیده و به شکل بسیار طبیعی دکتر آذر در این ارتباط توضیحی نداده و ضرورتی هم برای طرح آن نمی‌بینند. جالب این است که ایشان در گفتگو با سنجابی تذکر می‌دهند که گویا در کابینه بعدی چنین پیشنهادی به بازرگان شده، اما وقتی با دکتر آذر که وزیر فرهنگ کابینه دوم مصدق است صحبت می‌کند، چنین پرسشی طرح نمی‌شود. در گفتگو با دکتر آذر در ارتباط با موضوع و پرسش مطرح شده، کوچک‌ترین سخنی گفته نمی‌شود و ادعایی هم مطرح نشده است. بنابراین با توجه به ادعای دکتر آدمیت در جزوهٔ آشفتگی در فکر تاریخی و نیافتن داده و سند در خاطرات دکتر شایگان و همچنین خاطرات دکتر آذر و رد ادعای آدمیت در خاطرات دکتر سنجابی می‌توان این‌گونه جمع‌بندی کرد که: پیشنهاد انتصاب مهندس بازرگان به وزارت فرهنگ در دوران دولت ملی دکتر مصدق اصلاً مطرح نبوده که بتوان به مخالفت دکتر مصدق با این پیشنهاد به دلیل باورمندی بازرگان به حجاب اجباری پی برد. افزون بر آن همان‌طور که بار‌ها گفته شد، بیشینهٔ کسانی که به مهندس بازرگان چنین اتهامی وارد نموده‌اند، بدون استناد به منابع تاریخی چنین کرده‌اند! پس در درجهٔ نخست از چنین کسانی باید پرسید که چرا بدون «سند و مدرک» چنین اتهامی می‌زنید؟ در درجهٔ دوم چنین کسانی باید پاسخ دهند که اگر دکتر مصدق نسبت به مهندس بازرگان چنین نگاهی داشت! چرا پس از «معاونت تعلیمات فنی» وزارت فرهنگ در دوران وزارت شادروان دکتر کریم سنجابی، زنده‌یاد بازرگان را در اوج حساسیت جنبش ملی شدن صنعت نفت، به سمت ریاست «هیئت مدیره خلع ید» و سپس «شرکت ملی نفت ایران» منصوب می‌کنند؟ آیا دکتر مصدق بیم آن نداشتند که مهندس بازرگان بانوان شاغل شرکت نفت را به زور حجاب اجباری بپوشاند؟!

نگارنده در پایان این یادداشت یادآور می‌شود که به هیچ عنوان «حکم صد درصدی و مطلق» صادر نکرده است. بنابراین از همهٔ پژوهش‌گران و علاقه‌مندان خواهشمند است که اگر داده‌ای مستند و متقن در اثبات قول آدمیت در اختیار دارند، ارائه نمایند. اما در اینجا بر این باورم که اتهام‌زنی آن هم بدون اتکا به داده‌های مستند و متقن را عملی زشت و کاری نادرست می‌دانم و کسانی که حتی بدون منبع و سند به چنین کاری مبادرت می‌ورزند اگر ناآگاه نباشند، مغرض هستند و نیت‌هایی شوم و اهدافی ناپاک در سر می‌پرورانند. در شرایط بس خطرناک و دلهره‌آفرین خاورمیانه که «بنیادگرایی خشن و مذهبی» کابوسی وحشتناک برای مردم خاورمیانه و حتی جهانیان فراهم کرده و گذار به دموکراسی راهی پر سنگلاخ، سخت و سنگین است و بیش از پیش نگاه میانه‌رو و دموکراتیک دین‌داران دموکراسی‌خواه و توسعه‌گرا به سان شادروان مهندس مهدی بازرگان برای گذار به دموکراسی موثر می‌باشد؛ چنین اتهام‌هایی به بازرگان نه تنها کمکی به حل وضعیت موجود نمی‌کند، بلکه فقط عقده‌گشایی کودکانه بوده و به کار دسیسه و ایجاد فاصله بیش از پیش میان گروه‌ها و طیف‌های مختلف سیاسی و روشنفکری، و تفرقه میان نیرو‌ها و سازمان‌های ملی و دموکرات می‌آید. بنابراین با انتقادهای مستند و مستدل به هر اندیشه و اندیشمندی بر پایه داده‌های مستند و متقن کارا‌تر و پسندیده‌تر می‌توان به بهبود کیفیت هر اندیشه و گذار مسالمت‌آمیز به دموکراسی همت گمارد. چنین باد.
منابع :
آدمیت، فریدون، آشفتگی در فکر تاریخی، بی‌نا، خرداد ۱۳۶۰
سنجابی، کریم، امید‌ها و ناامیدی‌ها، انتشارات ملیون ایران، چاپ اول، لندن، ۱۳۶۸
شایگان، سید علی، زندگینامه و خاطرات دکتر شایگان (دوره دو جلدی)، چاپ اول، انتشارات آگاه، ۱۳۸۵
آذر، مهدی، خاطرات تاریخ شفاهی هاروارد، برگرفته از تارنمای مجموعه تاریخ شفاهی هاروارد
http: //pds. lib. harvard. edu/pds/view/۲۸۲۶۹۸۰؟ buttons=y

 

منبع:هفته نامه پایتخت کهن

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
فتنه گر کیست؟ (به مناسبت اعتصاب مظلومانه کروبی)
عماد باقی: چون حافظه تاریخی ما ضعیف است و شتاب و رگبار خبرها و تحلیل ها در شبکه های...
IMAGE
مصدق مرد خدا
مهندس لطف الله میثمی:  کلاس دوم متوسطه بودم که به روستایی در اصفهان رفتم که امروزه...
IMAGE
درباره اعتصاب غذای شیخ اصلاحات
سید امیر خرم: امروز خبری منتشر شد مبنی بر اعتصاب غذای خشک شیخ عزیز و گرامی، کروبی....
IMAGE
سخنی با منتقدان دکتر یزدی
سید امیر خرم: ظرف چند روز اخیر که خبر شدت یافتن بیماری دکتر یزدی، دبیر کل نهضت...
IMAGE
سخنی در ضرورت نقد قدرت
سید امیر خرم:  نکته اول: در روایات است که هرگاه پیامبر(ص) در خصوص موضوعی اظهار نظر...
IMAGE
یزدی؛ سیاستمدار بی‌جانشین
مرتضی کاظمیان: این توصیف، در این روزهای بیماری هولناک و ریشه‌دوانده و رنج‌زای...
IMAGE
بزرگمردی در بستر بیماری است که در هنگامی که دستی در قدرت داشت و جایی در حکومت، مظلومان را فراموش نمی کرد
سید امیر خرم: دیروز فرصتی دست داد تا به همراه تعدادی از اعضای نهضت برای دیدار با...
IMAGE
فرزند مهدی کروبی خطاب به شریعتمداری: مگر در چهار انتخابات گذشته از مردم “سیلی” نخوردید؟
فرزند ارشد مهدی کروبی در نامه ای به یادداشت امروز کیهان واکنش نشان داد.  به گزارش...
IMAGE
بیماری اعتیاد و فریب بیماران | محمد صابر
در علم پزشکی امروز، “اعتیاد” بعنوان یک بیماری شناخته شده است. بیماریی که گرچه...
IMAGE
گریزی از تفاوت روحانی نیست
این روزها در هر سرا و محفل سیاسی، سخن از ترکیب کابینه دوازدهم است. محافظه کاران که...

مصاحبه ها

IMAGE
در زندان کودتاچیان/گفتگو با حبیب الله پیمان
فرزانه آئینی: «پس از کودتا» عنوان خوبی است برای آنچه در گفت‌وگوی قریب به...
IMAGE
شهرداری شیشه‌ای" باید شهردار سالم داشته باشد"
گفت‌وگو با محمد توسلی: زیتون- میلاد پورعیسی: حدود یک هفته دیگر تا پایان ماراتن...
IMAGE
آشتی دیانت و ملیت؛ گفتگو با علی یونسی
آنچه در پی می آید، مصاحبه “احسان هوشمند” از مجله “چشم انداز ایران” با علی یونسی...
IMAGE
گفت و گو با مهندس صباغیان درباره این روزهایش
هاشم صباغیان نیاز به معرفی ندارد. او وزیر کشور در دولت مهندس بازرگان بود. حدود...
IMAGE
تاج زاده: گزارش حمله به کوی در 78 را منتشر نمی‌کنند!
علی اصغر شفیعیان، انصاف نیوز: قبل از مصاحبه با سیدمصطفی تاج زاده قرار شد که موضوع...
IMAGE
پاسخ به مطالبات تاریخی و نیاز مردم، گفتگوی شرق با مهندس محمد توسلی
پس از برگزاری انتخابات پرشور شورای شهر دو موضوع مهم در اولویت گروه‌های مختلف قرار...
IMAGE
استعفا از شوراي شهر نقض رأي مردم تلقي مي شود
گفت و گو با محمد توسلی اولین شهردار تهران بعد از انقلاب: انتخاب شهردار تهران، اين...
IMAGE
انتظارات از منتخبان پنجمین شوراهای شهری، گفتگو با مهندس محمد توسلی
گفت و گو با محمد توسلی:نگاهی به پیشینه طرح مدیریت واحد شهری مهندس محمد توسلی،...
صفایی فراهانی: انتخابات ۹۶ یک رفراندوم بود؛ روحانی موانع را به صراحت با مردم در میان بگذارد
مصاحبه ایلنا با محسن صفایی‌فراهانی:   محسن صفایی فراهانی با کارنامه‌ای از معاونت...