آخرین خبرها :

تعامل مهندس بازرگان با آیت‌الله منتظری

Tavasoli khosof

محمد توسلی

۱
با زنده‌یاد مهندس بازرگان (۱۳۷۳-۱۲۸۶) از سال ۱۳۳۵ در دانشکده فنی دانشگاه تهران آشنا شدم و تا روزهای پایانی عمر ایشان به عنوان دانشجو و در مراحل بعد در عرصه‌های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی ارتباط نزدیک و همکاری داشتم. اما با نام آیت‌الله‌العظمی حسینعلی منتظری (۱۳۸۸-۱۳۰۱)، که در این یادداشت موردنظر هستند، درسالهای بعد از ۱۵ خرداد سال ۴۲ در خارج از کشور در خبرهای مربوط به بازداشت و تبعید روحانیون مبارز طرفدار آیت‌الله خمینی آشنا شدم. در بازداشت سال ۵۰ در مدتی که در اطاق عمومی زندان «قزل‌قلعه» با مرحوم ربانی شیرازی، هاشمی رفسنجانی و مرحوم مهندس سحابی و جمعی از اعضای مجاهدین خلق بودیم مطلع شدم که آیت‌الله منتظری مرد شماره دو یاران آیت‌الله خمینی هستند و البته آیت‌الله ربانی شیرازی مرد شماره سه. رفتار مردمی و بی‌تکلف ربانی شیرازی و بحث‌های قرآنی آن مرحوم در جمع زندانیان مسلمان و ورزش مرتب او در حیاط قزل‌قلعه مورد توجه زندانیان بود. در سال‌های بعد تا سال ۵۷ آیت‌الله منتظری از تبعیدگاه سقز به زندان اوین منتقل شدند و در کنار آیت‌الله طالقانی شاهد اخبار صبوری و ایستادگی آنان هم در مقابل تنش‌های ریاست‌طلبی و تغییر مواضع مجاهدین خلق در سال ۵۴ و هم برنامه‌های جنگ روانی ساواک در زندان‌ها بودیم. آزادی آیت‌الله طالقانی و آیت‌الله منتظری در آبان سال ۵۷ از زندان قصر و استقبال مردم از این دو روحانی عالی‌قدر از رخدادهای فراموش‌نشدنی آن سال‌هاست.
در سال‌های ابتدایی بعد از انقلاب آیت‌الله منتظری همان جایگاه برجسته اجتماعی خود را در جمع روحانیون مبارز و حمایت بی‌دریغ از انقلاب و مواضع آیت‌الله خمینی و اسلام حوزوی را در کارنامه خود داشت. آیت‌الله منتظری بعد از آیت‌الله طالقانی امام‌جمعه تهران بودند و در مجلس خبرگان قانون اساسی به ریاست آن انتخاب شدند و در دفاع از پیشنهاد آیت برای اضافه کردن اصل ولایت‌فقیه به اصول قانون اساسی حمایت همه‌جانبه داشتند و در سال‌های بعد نظرات ایشان در زمینه مبانی فقهی حکومت اسلامی در هشت جلد تدوین و منتشر شده است. در مجلس خبرگان رهبری نیز در سال ۱۳۶۴ به قائم‌مقامی رهبری جمهوری اسلامی انتخاب شدند و تا فروردین سال ۶۸ که از این سمت برکنار شدند در مقاطع مختلف نقش مؤثری در تحولات سیاسی ـ اجتماعی ایران داشتند. در این یادداشت به سیر تحولات نظری و مواضع فقهی و اجتماعی آن مرحوم به ویژه رابطه نهضت آزادی ایران با ایشان و در پایان به دلایل رمز پایداری و محبوبیت آن مرحوم اشاراتی خواهم داشت.
۲
سیر تحول فکری آیت‌الله منتظری بسیار آموزنده است. به‌طور خلاصه، ایشان ابتدا کاملاً هماهنگ با دیدگاه‌های آیت‌الله خمینی عمل می‌کردند و بسیار موردتوجه بودند ایشان به طوری که بررسی مسائل فقهی و اظهارنظرها را به ایشان ارجاع می‌دادند و حتی بعد از برکناری از سمت قائم‌مقام رهبری و در عرصه سیاسی عنوان «فقیه عالی‌قدر» ایشان حفظ شد. اما در عرصه عمل و رویدادها به‌تدریج برخی از تصمیمات مقامات جمهوری اسلامی را با اصول قانون اساسی و مبانی فقهی و شناخت خود از آموزه‌های دینی و سنت پیامبر (ص) و رویه امامان (ع) در حکومت‌داری مغایر دیدند و با حفظ مصالح جمهوری اسلامی واکنش تعالی‌بخش نشان می‌دادند ازجمله در زمینه پاسداری از کرامت و حقوق ذاتی انسان (رساله حقوق) و به‌طور مشخص دفاع از حقوق زندانیان، حقوق مخالفان سیاسی و حقوق شهروندی بهائیان... و در عرصه سیاسی بر «حق‌الناس» و حق شهروندان بر تعیین سرنوشت اداره کشور از طریق تشکیل و توسعه فعالیت احزاب در چارچوب قانون تأکید داشتند. آیت‌الله منتظری با استناد به روش حکومت‌داری حضرت علی (ع) به زندانی سیاسی و عقیدتی باور نداشتند و تأکید می‌کردند که آزادی مخالف و منتقد مادامی‌که صرفاً اظهارنظر می‌کند و دست به اسلحه نبرده است از لوازم حکومت دینی است. مجموعه نهایی دیدگاه‌های فقهی آیت‌الله منتظری در زمینه حکومت دینی نشان می‌دهد که آن مرحوم حاکمیت رأی مردم در عرصه سیاسی و اداره کشور (دموکراسی) و حقوق شهروندی تأکید می‌کنند و رضایت مردم را شرط مشروعیت حکومت می‌دانند و چون میرزای نائینی استبداد دینی را مغایر ارزش‌ها و آموزه‌های اسلامی دانسته‌اند.
در نهایت در ارزیابی تجربه عملکرد جمهوری اسلامی ایران و خروج از مشکلات جاری، راهکار را جدایی نهاد دین از نهاد دولت می‌دانستند و نقش عالمان دینی را در عرصه عمومی و نظارت بر عملکرد دولت و آن هم در محدوده تخصصی خودشان یعنی فقاهت توصیه می‌کردند.

۳
مروری بر اسناد روابط مهندس بازرگان و نهضت آزادی ایران با آیت‌الله منتظری در سال‌های بعد از انقلاب نشان می‌دهند که هر دو دغدغه پاسداری از اصول و آرمان‌های انقلاب و اجرای اصول قانون اساسی و حفظ ارزش‌های اسلامی و منافع ملی را در کارنامه خود دارند. اما مهندس بازرگان و نهضت آزادی نماد روشنفکری دینی از موضع دانشگاه و آیت‌الله منتظری از موضع حوزه و فقاهت. این هماهنگی و تعامل تعالی‌بخش در کارنامه سال‌های قبل از انقلاب مهندس بازرگان و نهضت آزادی ایران با مراجع حوزه و روحانیون با مراجعه به اسناد تاریخی مشهود است. برای بررسی این تعامل با آیت‌الله منتظری در سال‌های بعد از انقلاب در اینجا به تعدادی از این اسناد به اختصار می‌پردازم:
حمایت از پیشنهاد هفته وحدت
در ارتباط با پیامی که آیت‌الله منتظری در تاریخ ۶۰/۱۰/۱۶ به مناسبت آغاز هفته وحدت داشتند هم مهندس بازرگان با ارسال تلگرام مورخ ۶۰/۱۰/۲۰ از ایشان به خاطر جلوگیری از برخی اقدامات «مسلمانان ناآگاه» که مورد سوءاستفاده دشمنان شناخته می‌شود، سپاسگزاری کردند و هم نهضت آزادی ایران بیانیه تحلیلی در تاریخ ۶۰/۱۰/۱۷ در مورد هفته وحدت منتشر کرد. در این بیانیه و تلگرام مهندس بازرگان نکات زیر مورد تأکید قرار گرفته است:
«نهضت آزادی ایران از تأسیس هفته وحدت اسلامی به خاطر هم‌بستگی برادران شیعه و سنی که به دعوت آیت‌الله منتظری صورت گرفته است مشتاقانه استقبال نموده مشارکت خود را د ر این اقدام خیر ملی و منطقه‌ای اعلام می‌دارد.»

«حضور و بروز گرایش‌ها و سلیقه‌ها و بینش‌های متفاوت اسلامی در میان مسلمانان از همان آغاز اسلام دیده شده و امر طبیعی اجتناب‌ناپذیر می‌باشد که لازمه رشد و استقرار و اختیار خدا خواسته انسان است اما تنازع و تخاصم‌ها مردود است و موجب ضعف و فشل مسلمان‌ها می‌گردد. راه اصولی در جلوگیری از تنازعات و هموار ساختن راه تفاهم و نهایتاً وحدت، همانطور که روش ائمه اطهار بوده است احترام به سلیقه‌ها و بینش‌ها و تحمل عقاید دیگران در چهارچوب مصالح اسلامی، بدون صرف‌نظر کردن از مواضع اصلی می‌باشد.»
اعتراض به ایراد اتهام در نماز جمعه
بعد از سال ۶۰ شاهد بدعت جدیدی در مراسم نماز جمعه و شعارهایی علیه آقای مهندس بازرگان و یاران و همکاران ایشان بودیم. دراین‌ارتباط نهضت آزادی ایران در تاریخ ۶۱/۳/۸ نامه سرگشاده‌ای به ائمه جمعه سراسر کشور نوشت و یک نسخه آن را به پیوست یادداشتی در تاریخ ۶۱/۴/۱۷ جهت آیت‌الله منتظری ارسال داشت. در این یادداشت آمده است: «باتوجه به مسئولیت حضرت‌عالی در مورد برنامه نمازهای جمعه متمنی است دستور فرمایید در جهت اجرای هر چه بیشتر معیارها و ارزش‌های اسلامی در اجتماعات سازنده و وحدت‌آفرین نمازهای جمعه و جلوگیری از انحرافاتی که احتمالاً از سوی افراد مغرض و یا ناآگاه به مبانی اسلامی دنبال می‌شود، اقدام ارشادی و مؤثر معمول بفرمایید.»
در نامه سرگشاده به ائمه جمعه به‌تفصیل در خصوص اهداف نماز جمعه از جمله آمده است:
«... اعلام اقامه نماز جمعه از طرف رهبر انقلاب..... در نیمه اول سال ۵۸ به امامت مجاهد نستوه آیت‌الله طالقانی پاسخی به آرزوی دیرینه این ملت رنجیده و تحقق آرمان همبستگی تشیع سرخ علوی بود که با استقبال کم‌نظیر روبرو شد.... نماز جمعه میقات همه عاشقان ذکر خدا، علاقه‌مندان به اصلاح جامعه و رهروان راه انقلاب اسلامی... و امام‌جمعه نماینده امام در بین مردم... توضیح دهنده مشکلات دولتمردان به مردم و در یک جبهه، عاملی هماهنگ‌کننده و وحدت‌آفرین در جهت مصالح دولت و ملت گشت.... متأسفانه در برخی از این مراسم سب و لعن مؤمنین و فحش و تهمت به آنان (توسط گروهی معدود) تبدیل شده است»... «بدیهی است سکوت امام‌جمعه در برابر عمل حرام و تفرقه‌افکن سب و لعن مؤمن اگر عامل تشویق کننده تلقی نشود، لااقل دلیلی بر جواز این عمل شمرده خواهد شد.»
در ادامه آمده است: «حضرت آیت‌الله منتظری نیز نگرانی خود را از دادن این‌گونه شعارها ابراز داشته و از بکار نبستن توصیه‌های ایشان در مورد جلوگیری از این شعارها اظهار عدم رضایت فرموده‌اند.»
در پایان نامه آمده است: «ما از ائمه جمعه سراسر کشور به‌ویژه امام‌جمعه تهران انتظار داریم که از سنت سیئه سب و لعن مؤمن که عملی خلاف شریعت و قانون است جلوگیری فرموده با راهنمایی و ارشاد خود این رفتار غیراسلامی را ریشه‌کن سازند.»

حمله به دفتر نهضت
روز جمعه ۶ آبان ۶۲ حدود ۳۰۰ نفر از افراد سواره و پیاده به دفتر نهضت آزادی ایران در خیابان مطهری حمله کردند و ضمن ضرب و شتم افراد مستقر در دفتر و تخریب، اسناد و مدارک تاریخی نهضت را بردند. تفصیل این رخداد ضمن تلگرام مورخ ۶۲/۸/۸ به رئیس‌جمهور وقت گزارش شد.
جریان حمله به دفتر نهضت طی نامه‌ای به امضای آقایان ابراهیم یزدی، هاشم صباغیان و محمد توسلی به آیت اله منتظری نیز گزارش شد. در این نامه آمده است: «نهضت آزادی ایران که خواستار تأمین آزادی انتخابات بر طبق قانون اساسی است با اطلاع کتبی قبلی به وزارت کشور و مقامات انتظامی... دعوت به یک سمینار در داخل ساختمان خود نموده بود که به علت مخالفت وزارت کشور آن را موقوف نمود. اما با کمال تعجب و تأسف علیرغم تأکیدات حکیمانه هفته قبل جنابعالی دائر بر عمومیت انتخابات و عدم انحصار و اختصاص آن و رفتار عادلانه و اسلامی با گروه‌ها...... با نقشه قبلی..... بدون آنکه از ناحیه ما کمترین حرف و حرکت و تجمعی صورت گرفته باشد با شکستن نرده‌ها و درها به طبقات و اطاق‌ها هجوم برده..... اشیاء، اسناد و کتب.... را تخریب و تاراج می‌نمایند و این‌جانبان را وحشیانه مورد حمله قرار داده مضروب و مجروح می‌کنند بدون آنکه مأمورین کمیته و دادستانی و شهربانی که قبل از وقوع حمله در محل حضور داشتند اقدامی برای دستگیری و جلوگیری.... بنمایند. آیا شرع انور و قانون اساسی سزای تقاضای آزادی انتخابات و امربه‌معروف و نهی از منکر مؤدبانه و مسالمت‌آمیز را تهاجم و تخریب و ضرب و شتم می‌دانند؟ آیا این تحریکات و حملات.... سازمان‌یافته که همزمان با بیانات و توصیه‌های رهبر انقلاب و جنابعالی صورت گرفته است، به معنای تلاش برای بی‌اعتبار کردن این توصیه‌ها نمی‌باشد؟»
همچنین گزارش حمله به دفتر نهضت آزادی طی تلگرام شهری مورخ ۶۲/۹/۹ جهت استحضار رهبر فقید انقلاب ارسال شد که در پایان آن آمده است:
«در هر حال نهضت آزادی ایران با آنکه حق وظیفه شرعی دفاع از انقلاب اصیل و خدمت به جمهوری اسلامی را، پافشاری برای تأمین آزادی انتخابات و تحقق حقوق افراد ملت می‌داند... اگر رهبری انقلاب طرح مسئله انتخابات از طرف ما و خواستن آزادی واقعی و اجرای قانون اساسی را خلاف شرع و به زیان جامعه می‌دانند و انتخاب اصلح باید به دست گروه خاص صورت گیرد صریحاً و مستقیماً ابلاغ فرمایند ما در نهضت آزادی را بسته، کناری خواهیم نشست.
اعتراض به جمع‌آوری نشریات نهضت
روز ۲۱ دی‌ماه ۶۲ چند مأمور کمیته مستقر در کلانتری ۲۰ به دفتر نهضت مراجعه و به دستور دادستانی انقلاب اسلامی مرکز، اقدام به جمع‌آوری دو فقره از نشریات اخیر نهضت نمودند. اولی تحت عنوان «آزادی و انتخابات» و دومی «سرگذشت تأسف‌بار سمینار تأمین آزادی انتخابات» بود. همین اقدام نیز در سطح شهر صورت گرفته است. در خصوص این اقدام دادستانی طی تلگرام مورخ ۶۲/۱۰/۲۱ نهضت آزادی به آیت‌الله منتظری آمده است: «... به دنبال فرمایش حضرت‌عالی مبنی بر اینکه «آزادی انتخابات برای ما اصل است» تلگرامی نیز امروز برای ریاست محترم جمهوری مخابره نموده‌ایم و ضمن آن تقاضا شده است برای جلوگیری از اثرات سوء این عمل مقرر فرمایند دستور فوق هر چه زودتر لغو و آنچه از محل نهضت، و از روزنامه‌فروشی‌ها گرفته‌اند مسترد گردد.»
پیامد حمله به مراسم ۲۲ بهمن
متعاقب حمله به مراسم جشن ۲۲ بهمن سال ۶۳ نهضت آزادی و مهروموم کردن دفتر نهضت توسط دادستان تهران و پیرو پیگیری‌های به عمل آمده؛ نهضت آزادی ایران در تاریخ ۸ اسفند ۶۳ نامه‌ای به آیت‌الله منتظری با عنوان عواقب حمله به مراسم ۲۲ بهمن ارسال کرد که در آن آمده است: «.... به دنبال مراجعات و مذاکرات متعدد و در اثر توصیه‌ای که به مقامات قضایی فرمودید و آقای دادستان عمومی تهران نیز بدان اشاره کردند سرانجام آقای دادستان طی نامه‌ای از کلانتری پنج خواستند که از نماینده نهضت آزادی تعهد بگیرند از این پس اقداماتی که روحیه افراد حزب‌اللهی را جریحه‌دار سازد خودداری نمایند. سپس در برابر گرفتن این تعهد دفتر نهضت را به نماینده‌اش مسترد دارند. حضرت آیت‌الله واقعاً جای تأسف است که در جمهوری اسلامی حزبی که همواره در چارچوب شرع و قانون اقدام می‌نماید مورد ضرب‌وجرح و شتم قرار گیرد.... و وقتی از مقامات قضایی بخواهند از حقوق پایمال‌شده‌شان دفاع شود از آن‌ها بخواهند تعهد دهند که ازاین‌پس اقدامی نکنند که ظالمان را به ظلم وادارد!!... ما لازم دیدیم با نوشتن این نامه یک‌بار دیگر فریاد مظلومیت خود را به گوش جنابعالی برسانیم....»
نامه شخصی مهندس بازرگان به آیت‌الله منتظری
مهندس بازرگان در شرایط بحرانی و نگرانی از پیامدهای خطیر تداوم جنگ تحمیلی که مذاکرات و مکاتبات و نشریات تحلیلی متعدد نهضت آزادی ایران زمینه توقف جنگ را فراهم نکرده بود؛ آقای مهندس عبدالعلی بازرگان، فرزندشان، را برای گرفتن وقت ملاقات به قم فرستاده بودند و مورد قبول واقع نشده بود اجباراً نامه خصوصی مورخ ۶۵/۳/۱۰ با دست خط خودشان برای آیت‌الله منتظری ارسال می‌کنند و در آن مطالب موردنظرشان را مطرح می‌کنند.
در ابتدای نامه تصریح می‌کنند که هدف از این ملاقات «برای شکایت از پیش‌آمد آدم‌ربائی در بهشت‌زهرا نبود» حادثه آدم‌ربائی روز ۲۵ اردیبهشت، حدود دو هفته قبل، اتفاق افتاده بود. در آن روز به مناسبت سالگرد تأسیس نهضت آزادی ایران مهندس بازرگان، دکتر یدالله سحابی، دکتر احمد صدرحاج‌سیدجوادی و چند تن دیگر از فعالان نهضت برای حضور بر مزار آیت‌الله طالقانی و قرائت فاتحه به بهشت‌زهرا رفته بودند. در همان ورودی بهشت‌زهرا در حضور نیروی‌های کمیته و انتظامی این افراد ربوده و با چشم‌بسته به محل متروکه‌ای در کهریزک منتقل و صحنه اعدام آنان را به نمایش می‌گذارند و ضمن طرح اتهامات مختلف برای این اقدام خود؛ جرم اصلی را درخواست پایان جنگ تحمیلی بیان می‌کنند!!
خبر این آدم‌ربائی به سرعت منتشر شد. مهندس بازرگان در این نامه تصریح می‌کنند که قصد ما از مزاحمت برای آیت‌الله منتظری شکایت از پیش آمد آدم‌ربائی در بهشت‌زهرا نیست. «بلکه می‌خواستیم پاره‌ای مسائل حاد و بحرانی روز را در خدمتتان مطرح و چاره‌جوئی کنیم.»
محور مسائل موردنظر در این نامه این‌چنین آمده است:
۱) بن‌بست اقتصادی ایران و عواقب انفجار آمیز اجتماعی آن، از قبیل ورشکستگی، قحطی، بیکاری و فروپاشی کلی،
۲) وضع خون‌بار جنگ و جبهه‌ها که کفگیر به ته‌دیگ‌ها رسیده بیم آن می‌رود که سرانجام ناچار به قبول صلح واقعاً تحمیلی با شرایط به مراتب بدتر از عاقبت گروگان‌گیری شویم،
۳) آینده تاریک و باریک حاکمیت و حیثیت کشور با خوف از آشفتگی‌های خونین انتقام آمیز،
در پایان نامه آمده است: «یقیناً آگاهی جنابعالی نسبت به مسائل فوق و وقوفتان به جریانات و بحران‌ها بیش از ما بوده و ما نمی‌آمدیم چیزی یاد بدهیم یا چیزی برای خودمان بخواهیم. مثل همیشه احساس وظیفه شرعی و ملی می‌نماییم که همگی در برابر خدا و خلق به عهده گرفته‌ایم و نمی‌توانیم اینک که در جای دیگر گوش شنوا نمی‌بینیم در برابر فاجعه محتمل‌الوقوع ساکت بنشینیم.»
با توجه به اطلاعاتی که به ویژه در سال‌های اخیر در خاطرات مدیران جنگ و دولت وقت منتشر شده است احساس نگرانی مهندس بازرگان و یاران ایشان در نهضت آزادی امروز بیش از گذشته قابل فهم است.
حمله به دفتر نهضت و دستگیری اعضای نهضت و جمعیت
پس از انتشار نامه سرگشاده «هشدار» در خصوص پیامدهای تداوم جنگ تحمیلی در اردیبهشت سال ۶۷ از روز نهم خردادماه ضمن تعطیل دفتر نهضت آزادی، آقایان مهندس صباغیان، مهندس توسلی و خسرو منصوریان توسط دادستان انقلاب بازداشت شدند.
مهندس بازرگان دبیرکل نهضت آزادی در تاریخ ۱۴ خردادماه ضمن تلگرامی به آیت‌الله منتظری و گزارش رویدادها می‌نویسند:
«... از جنابعالی که مدافع متعهد انقلاب اسلامی و متعهد به آزادی و عدالت هستید و به قائم‌مقامی رهبری برگزیده شده‌اید، انتظار داریم مراقبت فوری و ممانعت جدی به عمل آورید تا از هرگونه اهانت و آزار و رفتارهای خلاف دین و قانون درباره منادیان حق و حقیقت جلوگیری شود و دفاتر نهضت و جمعیت هر چه زودتر آزاد گردد».
همچنین نهضت آزادی ایران طی بیانیه مورخ ۶۷/۳/۲۸ ضمن ارائه توضیحات لازم و رد اتهامات عنوان‌شده از سوی روابط عمومی دادستانی انقلاب در پایان آن آورده است که:
«... (آیت‌الله منتظری) قائم‌مقام رهبری با صراحت و به‌کرات از ضرورت تساهل و تحمل عقاید سیاسی مخالف حاکمیت گفته‌اند و به باز شدن جو سیاسی و رفع ممانعت از فعالیت گروه‌های سیاسی مخالف حاکمیت که در چارچوب قانون اساسی و نظام جمهوری اسلامی فعالیت می‌کنند تأکید کرده‌اند.»
شایان یادآوری است که پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ در تیرماه و خاتمه جنگ اشخاص بازداشت شده پس از سپری کردن هشت ماه و نیم بازداشت در شرایط سلول انفرادی (۶ ماه اول در زندان توحید) و ادامه آن در زندان اوین، شب ۲۲ بهمن، بدون روشن شدن اتهام، صدور کیفرخواست و حکمی، آزاد شدند.
اعتراض به وضعیت ناهنجار دانشگاه‌ها
نهضت آزادی ایران در تاریخ ۶۷/۸/۲۵ طی نامه سرگشاده به آیت‌الله منتظری ضمن تأیید مفاد مصاحبه‌های ایشان در خصوص وضعیت فلاکت‌بار دانشگاه‌ها به تشریح وضعیت دانشجویان و دانشگاه‌ها پرداخته است. در این نامه آمده است: «... جنابعالی در پاسخ به پیام دانشجویان دفتر تحکیم وحدت در مورد دانشگاه‌ها اظهار داشته‌اید:» رسانه‌های گروهی و دانشگاه‌ها و حوزه‌ها نباید تریبون گروه و جناح خاصی باشند و دیگران از تمام مزایا محروم گردند... رشد و شکوفایی فرهنگ اسلام و انقلاب بدون احساس آزادی بیان امکان ندارد.»
در ادامه نامه نهضت آزادی آمده است:» به طوری که می‌دانید دانشگاه‌های ایران از سنگرهای عمده و قدیمی مبارزه و مقاومت مستمر علیه استبداد سلطنتی بوده است. اما امروزه دانشگاه‌های ایران در شرایط استبداد و اختناق بسر می‌برند و سکوت یأس و ناامیدی بر محیط‌های علمی سایه‌افکنده است. سطح علمی مراکز دانشگاهی به‌طور بی‌سابقه‌ای سقوط کرده است و دانشگاهیان ایران عمدتاً و دانشجویان خصوصاً نسبت به مسائل سیاسی و اجتماعی به‌کلی بی‌اعتنا و بی‌تفاوت شده‌اند و یکی از علل عمده و اصلی این وضعیت خطرناک..... اعمال انحصارطلبانه و تنگ‌نظرانه اقلیتی است... که تمامی امکانات و اختیارات را با حمایت جناح‌هایی از حاکمیت به خود منحصر ساخته است و به دلیل این انحصار، سانسور و اختناق هیچ گروه سیاسی دیگر و حتی افراد با افکار غیر سیاسی مجاز به فعالیت و تشکیل اجتماعات و بحث و گفت‌وگوهای سیاسی سالم نمی‌باشد. »
در ادامه نامه آمده است: جنابعالی مطرح کرده‌اید که» ما اگر بخواهیم به حقیقت اول اسلام و اهداف عالی انقلاب برسیم و خرافه و جهل و بدعت‌ها در مقابل دستورات..... از جامعه بیرون برود راهی جز ایجاد محیط سالم و فضای باز و آزاد برای بحث‌های علمی و تشکیل میزگردهای سیاسی و اجتماعی و دادن فرصت به رشد و شکوفایی استعداد افراد نداریم.»
در نامه نهضت اضافه شده است: «ما ضمن تأیید این نظر معتقدیم برای شکستن این سدها و برداشتن موانع و تحقق آنچه در پیام خود توصیه کرده‌اید ارسال پیام به تنهایی اثری نخواهد داشت بلکه می‌بایستی در این جهت اقدامات عملی صورت گیرد و نمایندگان جنابعالی در دانشگاه‌ها پیش از هر کس خود را موظف و متعهد به اجرای نظرات اعلام شده بدانند.»
در پایان این نامه تفصیلی که به ریشه مشکلات آن روز پرداخته شده است خطاب به آیت‌الله منتظری آمده است: «مردم می‌گویند فرمایشات جنابعالی بسیار خوب و دل‌نشین می‌باشند و منعکس‌کننده دردها و محرومیت‌ها و فریادهای در گلو خفته آنان است. اما نباید گذاشت مسئولان کشور نسبت به این سخنان بی‌اعتنا باشند چرا که این بی‌اعتنایی‌ها سبب بی‌اثری سخنان جنابعالی خواهد شد و در نتیجه همان‌طور که خود در پیام به دانشجویان فرموده‌اید» اگر شعارها زیاد باشد و یا عمل در سیاست داخلی و خارجی ما با شعارهایمان وفق ندهد ملت‌ها هم به ما و به شعارهایمان بی‌تفاوت خواهند شد.»
در ادامه این نامه راهکارهای عملی در خصوص«باز شدن فضای سیاسی «و برنامه‌ریزی برای» بازسازی خرابی‌های بعد از جنگ تحمیلی» ارائه شده است.
درخواست رفع حصر آیت‌الله منتظری
آیت‌الله منتظری از آبان ماه ۱۳۷۶ (حدود پنج ماه بعد از دوم خرداد) در پی سخنرانی به مناسبت ۱۳ رجب و انتقاد از روند ناصواب تحولات در جمهوری اسلامی محصور شدند و ارتباطشان با جامعه قطع شد. با توجه به شرایط حصر و کهولت سنی، وضعیت جسمی و پزشکی ایشان پس از حدود پنج سال رضایت‌بخش نبود. در این شرایط آقای دکتر یزدی دبیر کل نهضت آزادی ایران در تاریخ ۸۱/۱۱/۲ نامه‌ای به آقای سید محمد خاتمی رئیس‌جمهور و ریاست شورایعالی امنیت ملی وقت ارسال کردند که در آن آمده است:»... با توجه به اینکه در هفته‌های اخیر وضعیت جسمی ایشان رو به وخامت گزارده و موجبات نگرانی خانواده، مقلدین و علاقه‌مندان و قاطبه ملت ایران را فراهم ساخته است و ادامه این وضعیت موجب وهن نظام جمهوری اسلامی ایران در نزد افکار عمومی ایران وجهان می‌باشد درخواست نمودند تا «هرچه زودتر موجبات آزادی ایشان را فراهم سازند»
حدود یک هفته بعد در تاریخ ۸۱/۱۱/۱۰ حصر ایشان برداشته شد و به‌تدریج حال عمومی ایشان بهبود بخشید.
دیدار ادواری و سالانه با آیت‌الله منتظری
تا سال ۱۳۷۳ که شادروان مهندس بازرگان در قید حیات بودند با توجه به محدودیت‌های آن دوران، مهندس بازرگان همراه چند نفر از اعضای نهضت به مناسبت‌ها و ضرورت‌ها دیدارهایی با ایشان داشتند که بیشتر تبادل‌نظر در خصوص مسائل جاری کشور به ویژه مسائل دوران جنگ تحمیلی بود. در یکی از این دیدارهای اولیه که ایشان هنوز سمت قائم‌مقام رهبری را داشتند نکته‌ای را که قبلاً خطاب به آیت‌الله خمینی گفته بودند به ایشان منتقل کردند که: «قبای ولایت‌فقیه فقط به قامت آیت‌الله خمینی ارزنده است.» آیت‌الله منتظری که احتمالاً هنوز به ولایت انتصابی عامه فقها قائل بودند با روی گشاده معمول خودشان در مقابل مهندس بازرگان سکوت کردند و پاسخی ندادند. اما این نگاه فقهی ایشان در سال‌های بعد متحول شد به‌طوری‌که از سال ۱۳۷۶ تا پایان عمر به نظارت تقنینی فقیه اعلم آن‌هم در حوزه تخصصی فقاهت خود باور داشتند که در آثار ایشان آمده است.
اما بعد از رفع حصر و در سال‌هایی که دفتر ایشان آمادگی داشتند، همه ساله بعد از مراسم سالگرد مهندس بازرگان در مقبره آن مرحوم در شهر قم؛ جمعی از اعضا و علاقه‌مندان نهضت شرکت کننده در آن مراسم، به دیدار آیت‌الله منتظری می‌رفتیم. در این دیدارها از جمله سال‌های ۱۳۸۴ تا آخرین دیدار در سال ۱۳۸۷ که گزارش آن‌ها در اسناد نهضت آزادی آمده است؛ آیت‌الله منتظری به مناسبت در خصوص سوابق خدمات مهندس بازرگان و نهضت آزادی ایران بیاناتی داشتند. در اینجا به برخی از این موارد اشاره می‌کنم:
آیت‌الله منتظری در دیدار ۸۴/۱۰/۳۰ با دبیر کل و جمعی از اعضا و علاقه‌مندان نهضت ضمن تقدیر از تلاش‌های نهضت آزادی ایران و دبیر کل فقید آن مهندس بازرگان؛ تأکید نمودند که نهضت در زمان استبداد شاهنشاهی که بسیاری سکوت پیشه کرده بودند حزبی اسلامی تأسیس نمودند و پای تمام هزینه‌های آن نیز ایستادند. اما در جمهوری اسلامی مورد ظلم واقع شدند. ایشان ظلم‌هایی که بر نهضت آزادی و برخی گروهای مستقل دیگر می‌رود را در این دانستند که در میان حاکمان فعلی جمهوری اسلامی برخی گمان می‌کنند که حزب باید تابع سیاست‌های حکومت باشد... ایشان با تاکید بر وجوب تشکل و تحزب برای مسلمین، ایجاد احزاب و جمعیت‌ها را برای اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر به‌صورت مؤثر در سطح جامعه امری واجب دانستند.
آیت‌الله منتظری همچنین در دیدار ۸۵/۱۰/۳۰ فرمودند: «... مرحوم مهندس بازرگان از افرادی بودند که واقعاً الگوی دیگران بودند و در برهه‌ای از زمان بسیاری از کسانی که از دین بیگانه شده بودند؛ به اسلام، دین و معنویت جذب کرد... خلاصه اینکه ایشان وجودش واقعاً برای تمام نسل‌ها به ویژه نسل جوان جاذبه داشت... ایشان از آن گروه آدم‌هایی بود که ساکت نبود و برای همین در زمان شاه یادتان هست به چه تبعیدها و زندان‌ها، مثل زندان برازجان و جاهای دیگر گرفتار می‌شد، بااین‌حال ایشان وظایف خود را نسبت به جامعه انجام می‌داد. انسان وظیفه دارد حقایق را بگوید و صبر هم داشته باشد...»
بعد از سخنان ایشان آقای دکتر یزدی ضمن تشکر از رهنمودهای ایشان گفتند: «ما وظیفه خودمان می‌دانیم که هر بار که بر سر مزار مرحوم مهندس بازرگان گرد هم می‌آییم تا پیمان‌هایمان را تجدید کنیم... خدمت حضرت‌عالی هم برسیم. شما مجسمه استقامت و مقاومت هم در دوران استبداد ستم‌شاهی بودید و هم در این دورانی که بنام حکومت اسلامی کارهایی شده است و می‌شود که حقا درست نیست که این‌ها به نام اسلام انجام شود... خوشبختانه نهضت آزادی ایران با پیروی از سنت‌های نیکویی که بزرگان به‌جا گذاشتند و جنابعالی هم اشاره فرمودید، دست از مقاومت و ایستادگی خودش بر نداشت و نمی‌دارد... تا زمانی که آزادی برای ملت ما تحقق پیدا نکرده است جنبش برای آزادی ادامه دارد...»
در سال ۱۳۸۶ به‌رغم ممنوعیت برگزاری عمومی مراسم سالگرد، روز جمعه پنجم بهمن‌ماه پس از حضور بر مزار مهندس بازرگان و خواندن فاتحه؛ طبق روال سال‌های گذشته دیداری با آیت الله منتظری داشتیم. ایشان در این دیدار فرمودند: «ناراحت نباشید... این روزها نیز می‌گذرد.» ایشان ضمن تجلیل از مهندس بازرگان فرمودند: «... آن مرحوم جزو معدود افرادی بودند که مطابق عقیده‌اش عمل می‌کرد یعنی به نوعی منافق نبود که حرف و عملش دو تا باشد...» در خصوص رد صلاحیت‌های گسترده در آن سال فرمودند: «ما از اول انقلاب گفتیم استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی. یعنی آزادی مردم، آزادی مردم در رأی دادن، در حرف زدن، اما این‌ها نمی‌گذارند مردم کسی را که دوست دارند و به او اعتماد دارند انتخاب کنند. ما ابتدای انقلاب گفتیم شورای نگهبان باشد تا انتخابات سالم‌تر و آزادتر برگزار شود، اما امروز نمی‌دانم بگویم این انتخابات است یا انتصابات...» در پایان آیت‌الله منتظری با ذکر خاطره‌ای از دکتر یزدی فرمودند: «من با امام در پاریس بودم، می‌خواستم حرفی خصوصی به امام بزنم که دکتر یزدی هم در اطاق بود، امام گفت حرفت را بزن ایشان خودی هستند. و به این ترتیب اعتماد خود را به دکتر یزدی ابراز داشتند.»
در ۲۹ آذر ۸۷ آیت‌الله منتظری در دیدار با آقای دکتر یزدی و جمعی از اعضای شورا و دفتر سیاسی نهضت آزادی ضمن اشاره به وقایع روزهای انقلاب، از دین‌باوری و پایداری مرحوم مهندس بازرگان و روابط نزدیک دکتر یزدی با رهبر فقید انقلاب؛ در ادامه در خصوص مبانی فقهی و عقلی نظریه ولایت‌فقیه فرمودند: «نظرات فقیه بما هو فقیه تنها در امر فقهیه بر نظرات سایر مردم تقدیم دارد و ورود به مسائل دیگر مانند ایجاد رابطه با آمریکا یا روابط سیاسی با سایر کشورها علی‌الاصول در حوزهٔ کاری ولی‌فقیه قرار نمی‌گیرد و باید به‌وسیله کارشناس متخصص حل‌وفصل شود.» ایشان در ادامه افزودند: «در زمان بازنگری قانون اساسی، به جهت ایراداتی که به افزایش اختیارات ولی‌فقیه و شمول مطلق این اختیارات داشته‌اند، با آن مخالفت کرده‌اند و باور دارند حتی پیامبر اکرم (ص) از حق ولایت مطلقه برخوردار نبوده است.»
در چهارم بهمن ماه سال ۱۳۸۷ به مناسبت چهاردهمین سالگرد درگذشت مهندس بازرگان، مطابق معمول سال‌های گذشته به قم رفتیم تا با حضور بر سر مزار آن مرحوم و قرائت فاتحه با اهداف و منش این پایه گزار روشنفکری دینی معاصر ایران تجدید پیمان کنیم. در حالی که مراسم عمومی روز قبل در حسینیه ارشاد با ممانعت مقامات امنیتی مواجه شده بود؛ آیت‌الله منتظری در دیدار با جمع یاران و علاقه‌مندان مهندس بازرگان واکنش نشان دادند و فرمودند: «متأسفانه منصوبان امور ما فراموش کرده‌اند که یکی از شعارهایی که هم رهبر انقلاب هم ماها و هم همه مردم می‌دادند استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی بود...» و سپس ادامه دادند: «مجلس ختم می‌خواهند برای مهندس بازرگان بگیرند می‌گویند نه،... چه کسی این فرمان‌ها را می‌دهد؟ بالاخره کشور مال مردم است، تصمیم‌گیرنده مردم هستند، مردم تشخیصشان درست است، مردم عقل دارند، درایت دارند، شعور دارند، دنیای امروز به هم متصل است، مردم انتخابات کشورهای دیگر را دیده‌اند، دیده‌اند که احزاب سیاسی واقعاً آزادند، تبلیغ می‌کنند، انتخاب می‌کنند... شعارهای اول انقلاب از جمله آزادی بود، یعنی مردم آزادند... من متصدیان را نصیحت می‌کنم که به اسم سالگرد انقلاب انعطاف پیدا کنند و با مردم آشتی کنند و مردم را آزاد بگذارید، سخت‌گیری نکنید...»
این آخرین دیدار سنواتی یاران نهضت آزادی ایران با آیت‌الله منتظری بود. البته قبلاً در ۱۹ آذرماه سال ۸۸، روز حقوق بشر، آقای دکتر یزدی و جمعی از اعضای کانون مدافعان حقوق بشر با ایشان دیدار داشتند و به پاس خدمات و مواضع نظری و عملی ایشان در خصوص دفاع از حق و کرامت واقعی انسان تندیس تلاشگر حقوق بشر آن سال را به ایشان اعطا کردند.
در ۲۹ آذر سال ۱۳۸۸ که آیت‌الله منتظری جان به جان‌آفرین تسلیم و به دیار باقی رحلت کردند؛ یاران نهضت آزادی ایران نیز همراه با خیل عظیم جمعیت علاقه‌مند به بینش و منش آن زنده‌یاد در مراسم تشییع‌جنازه با شکوه آن مرحوم شرکت کردند و راه و منش آن زنده‌یاد را گرامی داشتند.
۴
رمز محبوبیت آیت‌الله منتظری
سوابق علمی، اجتماعی و سیاسی آیت‌الله منتظری که به اختصار به گوشه‌هایی از آن اشاره شد نشان می‌دهند که آن مرحوم در عین فروتنی و تواضع از فرزانگی و خصوصیات اخلاقی برجسته‌ای بهره‌مند بودند که می‌توان با فرهنگ قرآنی خصوصیات ایمانی و درونی آن مرحوم را با واژه‌های «صبر و تقوی و توکل» و همچنین حریت و آزادگی و خصوصیات بیرونی و عملکرد ایشان را «عمل صالح» و همچنین حق‌گویی و ایستادگی در مقابل مظاهر «ظلم و جهل» توصیف کرد. در سال‌های قبل از انقلاب در نهضت روحانیت همراه آیت‌الله خمینی با ایستادگی و روحیه بالا شرایط دوران زندان‌ها و تبعیدها را صبورانه تحمل کردند. در سال‌های بعد از انقلاب مسئولیت‌های مختلف برعهده داشتند اما در فرایند تجربه عملی حکومت دینی هم به‌تدریج دیدگاه‌های فقهی و نظری خود را اصلاح و تکامل بخشیدند و هم در مقابل هر عمل خلاف شرع و قانون ایستادگی کردند و شجاعانه واکنش نشان دادند و به رسالت آگاهی بخشی روحانیت متعهد و خدا و آخرت باور که همان رسالت همه انبیاء و مصلحان جامعه است عمل کردند. مروری بر سیر تحول فکری آیت‌الله منتظری در خصوص نظریه ولایت‌فقیه به وضوح این ویژگی‌های اخلاقی و شخصیتی آن مرحوم را به تصویر می‌کشد. کسی که ابتدا بر نظریه ولایت انتصابی عامه فقها تأکید می‌کرد و در مجلس خبرگان قانون اساسی از اضافه شدن این اصل به قانون اساسی با تمام‌قد دفاع می‌کنند؛ به‌تدریج و در نهایت، در فرایند عمل و تجربه، به نظریه نظارت فقیه اعلم در عرصه عمومی متمایل می‌شوند و بر کرامت ذاتی انسان و حقوق بشر تأکید می‌کنند و مبانی فقهی دیدگاه‌های جدید خود را در آثارشان از جمله در رساله حقوق انسان (۱۳۸۳) منتشر می‌کنند.
به نظر می‌رسد، آیت الله منتظری چون شیخ مرتضی انصاری که نظریه استادش ملااحمد نراقی پایه‌گذار نظریه ولایت‌فقیه را مورد نقد قرار داد؛ به نقد برخی از دیدگاه‌های استادش آیت‌الله خمینی، به رغم پیامدهای خطیر قابل پیش‌بینی آن، پرداخت و به رسالت آگاهی بخشی خود عمل کرد. پیامد چنین اقداماتی برکناری از قائم‌مقام رهبری و دوری از مناصب قدرت بود که با طیب خاطر پذیرفتند.
آیت‌الله منتظری به لحاظ اخلاق و تقوای اجتماعی در جایگاهی قرار داشتند که با شجاعت، برخی تصمیمات گذشته خود را پس از آگاه شدن اصلاح نمودند. از جمله در سال‌های بعد که به پیامدهای تسخیر سفارت آمریکا و گروگان‌گیری وقوف پیدا کردند تصریح کردند که: «من در آن فضا این عمل را تأیید کردم؛ درحالی‌که امروز بر این باورم این کار بدون اینکه فایده چندانی برای کشور داشته باشد، ضررهای فراوانی به بار آورد و ملت آمریکا و دیگر ملت‌ها را نسبت به جمهوری اسلامی حساس و بدبین ساخت.» به همین ترتیب در خصوص ادامه جنگ بعد از آزادی خرمشهر، دخالت حکومت در حوزه‌های علمیه، دفاع از حقوق زندانیان و حقوق بشر پس از وقوف با شجاعت اظهارنظر کردند.
آموزه‌های قرآنی قانونمندی رمز محبوبیت انسان‌هایی در تراز آیت‌الله منتظری را در جامعه معرفی می‌کند: «خدای رحمان مومنان نیکوکار را محبوب (همه) می‌گرداند - ان الذین آمنوا و عملواالصالحات سیجعل لهم الرحمن ودا (مریم- ۹۶)»
تجلیل و استقبالی که عالمان حوزه و خیل عظیم آگاهان جامعه در مراسم تشییع‌جنازه و در مراسم‌های بعدی، به رغم محدودیت‌ها و در عرصه عمومی از آن زنده‌یاد کردند و می‌کنند نمودار رمز پایداری و محبوبیت آیت‌الله‌العظمی حسینعلی منتظری است. روحشان شاد.

منبع: هفته‌نامه پایتخت کهن شماره ۵۹ - ۲۶ دی‌ماه ۱۳۹۴ (متن کامل)

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
«زن»، «چهل‌سالگی» و «مریم میرزاخانی»
ناهید توسلی : مرگ پایان کبوتر نیست! هر روز و شب، ‌میلیون‌ها آدمی‌زاده، هم‌زمان،...
IMAGE
مسئولیت؛ فرصتی برای خدمت به مردم‎
 عبدالله نوری: «وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ...
IMAGE
دردهای زنان زندانی هم‌زمان با پهن کردن فرش قرمز در اوین
نرگس محمدی:  روز پنج‌شنبه با صدای مریم که دنبال مانتوی آزیتا بود و پشت سر هم...
IMAGE
زوال تدریجی یک توهم
محمدمجتهد شبستری: ۱_ با ورود افکار و علوم سیاسی جدید به ایران در آغاز قرن بیستم،...
IMAGE
نقش مردم و سنت الهي در تحولات اجتماعي
مهندس محمد توسلي :   متن تنظیم شده سخنراني در برنامه گراميداشت سالگرد پيروزي...
IMAGE
راهبرد اصلاحات
مهندس محمد توسلی:    تحولات اخیر در کشور های منطقه به ویژه در تونس و مصر، بررسی...
IMAGE
اصلاح‌طلبان و ضرورت گذار از کنش به منش
امیر خرم: سخن امروز سرکار خانم خداکرمی، عضو محترم شورای شهر تهران، در اعتراض به...
IMAGE
تفاوت جايگاه شوراها در ايران و انگليس
مهندس محمد توسلی: منتخبين پنجمین دوره شوراهاي شهر و روستا كمتر از دو ماه بعد،...
پانزده سال پیش در چنین روزی
محمدجواد اکبرین: پانزده سال پیش در چنین روزی نامه تاریخیِ آیت‌الله طاهری اصفهانی...
IMAGE
درباره بنی صدر سازی روحانی
سیدمصطفی تاج زاده: هشدار رهبر درباره دوقطبی نشدن فضای کشور بهانه جدید دلواپسان...

مصاحبه ها

IMAGE
گفت و گو با مهندس صباغیان درباره این روزهایش
هاشم صباغیان نیاز به معرفی ندارد. او وزیر کشور در دولت مهندس بازرگان بود. حدود...
IMAGE
تاج زاده: گزارش حمله به کوی در 78 را منتشر نمی‌کنند!
علی اصغر شفیعیان، انصاف نیوز: قبل از مصاحبه با سیدمصطفی تاج زاده قرار شد که موضوع...
IMAGE
پاسخ به مطالبات تاریخی و نیاز مردم، گفتگوی شرق با مهندس محمد توسلی
پس از برگزاری انتخابات پرشور شورای شهر دو موضوع مهم در اولویت گروه‌های مختلف قرار...
IMAGE
استعفا از شوراي شهر نقض رأي مردم تلقي مي شود
گفت و گو با محمد توسلی اولین شهردار تهران بعد از انقلاب: انتخاب شهردار تهران، اين...
IMAGE
انتظارات از منتخبان پنجمین شوراهای شهری، گفتگو با مهندس محمد توسلی
گفت و گو با محمد توسلی:نگاهی به پیشینه طرح مدیریت واحد شهری مهندس محمد توسلی،...
صفایی فراهانی: انتخابات ۹۶ یک رفراندوم بود؛ روحانی موانع را به صراحت با مردم در میان بگذارد
مصاحبه ایلنا با محسن صفایی‌فراهانی:   محسن صفایی فراهانی با کارنامه‌ای از معاونت...
فائزه هاشمی: به نظر می‌رسد آقای صادق لاریجانی یک دور هم قانون اساسی را نخوانده
کلمه – گروه خبر: فائزه هاشمی، با تاکید بر اینکه دادستانی باید در مقابل سخنان امام...
IMAGE
مدیریت شهری نیاز به تحولات گسترده ای دارد، نگاه شهروندمدار جایگزین نگاه قدرتمدار شود
مهندس محمد توسلی در گفت‌وگو با «آرمان»: نگاه شهروندمدار جایگزین نگاه قدرتمدار...
IMAGE
نیاز به شهردار خلاق و غیرسیاسی داریم گفت‌وگو با صدیقه وسمقی؛
زیتون-ریبوار کوهستانی:انتخابات دوره پنجم شوراهای شهر و روستا در ایران را از...
IMAGE

روحانی توانایی بالایی برای تعامل با راس قدرت دارد، گفتگو با احمد سلامتیان
زیتون-ریبوار کوهستانی: جمهوری اسلامی ساخت سیاسی و حقوقی پیچیده‌ای دارد. این...