جوانه اقتصاد در زمین بایر

حمیدرضا بابازاده/ کارشناس اقتصادی

دولت روحانی هر از گاهی شعار حمایت از بازار آزاد سر داده و اعلام کرده است که به مقررات زدایی و اقتصاد بازار به عنوان راه  برون رفت از ورطه کنونی می نگرد. برای مثال خواهان راه اندازی بازار بدهی است، به دنبال عرضه محصولات پتروشیمی در بورس کالاست  یا اینکه می‌خواهد بورس ارز  راه اندازی کند و غيره. به باور بسیاری از اندیشمندان اقتصادی، رشد و  رونق اقتصادی در گرو تخصیص بهینه منابع است که محرک اصلی رونق اقتصادی بوده   و از این رو با هر آنچه که در فرایند تخصیص بهینه منابع و سرمایه اخلال ایجاد کند باعث پسروی اقتصادی شده و مذموم شمرده می شود. چگونگی تخصیص بهینه منابع، پازلی است که بهترین راه حل ارائه شده برای آن بازار آزاد است. بازار آزاد که مکانیزم اصلی آن کشف قیمت است، نهادی است بی‌بدیل که معمای تخصیص را به بهترین شکل حل می کند  و  از این رهگذر باعث افزایش ثروت می شود. اما دولت روحانی برای تحقق این هدف گرفتار مشکلات اساسی است. 
اقتصاد بازار، مجموعه ای از مطالبات اقتصادی- اجتماعی را خلق کرده و گسترش می دهد که تحقق آن، صرفا از طریق کانال های دموکراتیک امکان پذیر است. بسترهای دموکراتیک در هر کشوری به‌سان خاک حاصلخیزی است که درخت اقتصاد سرمایه داری در آن می تواند شکوفا شده و به ثمر برسد، اما برعکس، خشک سری و گفتمان های ناممكن می خواهد مجرای تحقق مطالبات تازه خلق شده را مسدود کند و از این رهگذر از حرکت قطار اقتصاد به سمت غیر دلخواه جلوگیری کند. خاستگاه اقتصاد بازار این است که دست پنهان او بدون هیچ مانعی، مسئولیت تحقق مطالبات اقتصادی باشد. آدام اسمیت می گوید « در اقتصاد بازار، مصرف، تنها هدف و تنها پایان هر گونه تولید است» این بدین معنا ست که در بازار آزاد، مصرف کننده فارغ از قید  و بندهای ایدئولوژیک، نقش سفارش دهنده  تولید و به عبارتی، تعیین کننده   و تنظیم کننده قواعد بازی اقتصاد و تخصیص دهنده منابع را داراست . مشکل عمده دولت روحانی در مسیر تحقق این هدف از دو منظر سیاست خارجی و سیاستگذاری های اقتصادی- اجتماعی قابل بررسی است . شاید مهم‌ترین وجه از این تناقض، رویکرد دولت قبل در سياست خارجی و مناسبات ایران با کشورهای خارجی بالاخص غرب است که اقتصاد ایران را به طرز مرارت باری متاثر کرده است. سرچشمه مجموعه اقدامات و گفتمان ها در عرصه سیاست خارجی همان اندیشه های ناممکن و بلاتغییر است که منابع اقتصادی کشور را در حاشیه گذاشته و در عوض، ارزش های چپ گرا را در اولویت خود گذاشته است. نتیجه اتخاذ این رویکرد کشیده شدن دیواری گرداگرد ایران بود که مانع ورود و خروج آزادانه سرمایه  شده و نقش پر رنگی را در واپسماندگی اقتصادی ایران داشته است. 
از منظر اقتصادی – اجتماعی نیز علیرغم  تبلور   رگه هایی از اقتصاد بازار در این دولت، واقعیت این است که سیاست گذاری های غیر مبتنی بر منافع ملی سرچشمه گرفته از همان اندیشه های غیر پراگماتیک، قیود آهنین بر دست و پای سرمایه ها در ایران بسته است که امکان شکوفایی اقتصادی  را در ایران سخت کرده است. برای مثال به چند مورد از مصادیق اخلال در عملکرد خود انتظام بازار اشاره می کنیم :
نگرش ایدئولوژیک به سرمایه های انسانی یکی از وجوه این پارادایم فکری است که برای اقتصاد ایران کم هزینه نبوده است. عدم به کار گیری و به حاشیه راندن و منزوی کردن آن دسته از منابع انسانی که جریان فکری آنها از خط فکری تایید شده پیروی نمی کند، باعث شده تا مساله تخصیص منابع انسانی در بازار کار ایران نه بر مبنای شایستگی بلکه بر مبنای تعلقات فکری صورت گیرد.  همچنین مصرف می تواند مجموعه  گسترده تری از کالاها و خدمات را تشکیل دهد و همین امر می تواند زمینه اشتغال و شکوفایی اقتصادی باشد. برای مثال می توان به مجموعه گسترده ای از کالاها و خدمات اشاره کرد که جامعه ایرانی به طور بالقوه می تواند متقاضی آن باشد. این کالاها و خدمات بخش های مختلفی از جمله صنایع غذایی، پوشاک، ارتباطات و اطلاع رسانی، صنعت سینما وهنر، صنعت گردشگری، تفریحات و حتی بازارهای مالی را شامل می شوند. اما قوانین و مقررات مانند کلافی چنان به دست و پای سرمایه ها پیچیده اند که مانع به ثمر رسیدن آن شده اند. 
علیرغم شعارهایی که در زمینه حمایت از اقتصاد و بازار خصوصی سازی در ایران داده می شود این نکته را باید یادآوری کرد که عملکرد هابا اقتصاد بازار  و  بخش خصوصی قوی متناقض است و پیامد اقتصاد بازار، توسعه و بالندگی مجموعه ای از بنگاه‌های اقتصادی است که به تناسب رشد و شکوفایی مطالبات جدیدی را طرح می کنند به طوری که رفته رفته گستردگی این مطالبات می تواند از مرزهای سنتي عبور کند. برای مثال یک اقتصاد متکی بر بخش خصوصی برای استمرار رشد، خواهان استقلال و ادغام هرچه بیشتر بااقتصاد جهان و حضور در بازارهای جهانی و برعکس است و همین مساله می تواند زمینه خلق تضاد باشد. از این رو اقتصاد بازار که پویایی و تحرک، جزو ذات آن است در پارادایم متصلب و جزم اندیش نمی گنجد و چنین نظام فکری هیچگاه یک بخش خصوصی شکوفا، مستقل و متکی به خود را بر نمی‌تابد. دردوره‌هاي گذشته آ نچه همواره بر منافع اقتصادی ارجحیت داشته رمانتیسم آرمانی است و لازمه حیات چنین رویکردی، دستیابی به ثروت رانتی و منابع طبیعی بی پایان است. این منابع به مثابه خونی در پیکره اقتصادی است که آرمان های غیر عملی و ناممکن  چون خواسته‌هاي دولت پيشين در آن بر منافع ملی ارجح دانسته می شود.

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
خداحافظ طاهرآقا
درباره طاهر احمدزاده موسس کانون نشر حقایق اسلامی مشهد محمد هادی هادی زاده یزدی:...
IMAGE
خاطراتی از طاهر احمد زاده
مهندس محمد توسلی: می خواهم به طور خلاصه و به بهانه درگذشت مرحوم طاهر احمدزاده هروی...
IMAGE
راهبرد پیش رو: "تقويت فرآيند گذار به دموكراسي"
مهندس محمد توسلی: در دوران دوازدهمين انتخابات رياست جمهوري اردیبهشت 1396 و همچنين...
IMAGE
صفر ریال/خاطره مرحوم احمدزاده از سفر مهندس بازرگان بعنوان نخست وزیر به خراسان
محسن قناويزچي: طاهر احمد زاده بزرگ مردی است که تکرار شدنی نیست. خاطرم هست پس از...
IMAGE
غروب خورشید یک اسطوره
حسن یوسفی‌اشکوری:   اصطلاحات و عناوین در زبان رایج و محاوره‌ای فارسی دیری است که...
IMAGE
طاهرآقا احمدزاده؛ هفت دهه مبارزه
مرتضی کاظمیان : انگار همین دیروز بود، بهار ۱۳۸۰؛ از زیر چشم‌بند و در محوطه کوچک...
IMAGE
طاهرآقا، آخرین آزاده قلندرِ خراسانی
حسن فرشتیان: اولین بار او را در آغوش مردمانی دیدم که عاشقانه او را در خیابان‌های...
IMAGE
همراه با بسته‌نگار
دکتر سیدمحمدمهدی جعفری: در بهار ۱۳۴۰ به انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شیراز...
IMAGE
از او یک ترک اولی ندیده‌ام بمناسبت بزرگداشت محمد بسته نگار
مهندس لطف الله میثمی: با محمد بسته‌نگار از بدو ورودش به دانشکده حقوق دانشگاه...
IMAGE
بسته نگار،نگار ما
تقی رحمانی: ارج  نهادن به بسته نگار که نامش محمد است برای  امثال من در چند نکته مهم...

مصاحبه ها

IMAGE
خاطراتی از ۶۰ سال مبارزه، بازخوانی مصاحبه با مرحوم طاهر احمدزاده
کانون به یک پایگاه مهم برای نهضت ملی تبدیل شد و پس از کودتا هم نقش عمده‌ای در نهضت...
IMAGE
تقویت روند کادرسازی علمی در دانشگاه‌ها
تشکیل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه در گفت‌وگوی «آسمان آبی» با مهندس محمد توسلی:...
IMAGE
تهران و بحران زلزله
گفت و گو با مهندس محمد توسلی: زلزله کرمانشاه و تبعات بعد از آن بهانه‌ای شد تا...
IMAGE
بیانیه های الجزایر در گفتگو با بهزاد نبوی
گفتگوی سایت جماران با مهندس بهزاد نبوی: بهزاد نبوی در این گفت و گو، به بازخوانی،...
IMAGE
چالش های اصلی مدیریت شهر تهران
محافظه کاران نمی خواهند رانت ها را از دست بدهند  گفت وگوی روزنامه آرمان با مهندس...
IMAGE
بازخوانی مصاحبه مهندس توسلی با صدا پیرامون پیامد های اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری
گفت وگوی هفته نامه صدا با مهندس محمد توسلی: زمانی که دانشجویان انجمن‌های اسلامی...
IMAGE
درس ها و عبرت هایی از اشغال سفارت آمریکا
گفت و گوی نشریه دانشجویی مدار با مهندس محمد توسلی:   دانشجویان همواره  قلب تپنده...
IMAGE
تولد کوروش را به‌نام روز همبستگی اقوام ایرانی نامگذاری کنید
 گفت و گوی مهندس امیر خرم با روزنامه آسمان آبی: از زمانی که از تعامل سه‌حوزه تمدنی...
IMAGE
از جریان نفوذی شکست خوردیم. گفتگو با ابراهیم یزدی
سید مهدی دزفولی - تاریخ ایرانی: دکتر ابراهیم یزدی از چهره‌های شناخته‌شده و...
IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...