خاطرات و درس هایی از کودتای 28 مرداد

محمد توسلیtavassoli 01

در زمان کودتای 28 مرداد، سال‌های اول دبیرستان را می‌گذراندم و نسبت به مسائل اجتماعی علاقه‌مند و پیگیر بودم، به همین مناسبت در روز 25 مرداد در اجتماع میدان بهارستان که شهید دکتر فاطمی، دکتر شایگان وکریم پورشیرازی سخنرانی کردند، حضور داشتم. عکس یادگاری من مربوط به حاشیه اجتماع آن روز است که عکاسان تهیه می‌کردند. خاطره آن روز برای من، شور و هیجان ویژه‌ای دارد؛ مخصوصا سخنرانی دکتر فاطمی و تندیِ سخنان ایشان و بازتاب تاریخی که داشت، هیچ‌گاه فراموش نمی‌کنم که او با تمام وجود علیه دربار و استبداد و اقتدارگرایی صحبت می‌کرد و هیچ تصور نمی‌کرد که این اقتدارگرایی و فرهنگ استبدادی فقط با سخنرانی از بین نمی‌رود و نیاز به فرایندی دارد که جامعه بتواند فرهنگ استبدادی را در بطن خود اصلاح کند تا به تدریج نمادهای استبدادی از بین بروند. دکتر فاطمی با احساس و روحیه آرمان‌گرایانه‌ای که داشت با نگاه راهبردی اما احساسی و غیرواقع بینانه سخن می‌گفت. آن زمان من نوجوان و سرشار از احساس بودم و البته شیفته صحبت‌های او در میدان بهارستان شده بودم. دکتر فاطمی از بالکن ساختمانی واقع در ضلع شمالی میدان صحبت می‌کرد که اجتماع مردم در میدان متمرکز شده بودند و سازمان برنامه و بودجه کنونی در شمال آن واقع است.

از 25 تا 28 مرداد فضای شهر تهران کاملا ملتهب بود. عمدتا نیروهای حزب توده در سطح شهر حضور داشتند و شعارهایی با این مضمون می‌دادند که: «با جنبش توده‌ای شاه فراری شده». به هرحال نوعی انفعال در مردم بوجود آمده بود و مردم مشاهده می‌کردند که به جای نیروهای ملی و طرفداران دکتر مصدق، حزب توده حاکم شده است. چپ‌روی حزب توده در عملکردشان آشکار بود؛ در آن چند روز مجسمه‌های شاه را در سطح شهر پایین کشیدند؛ این نوع اقدامات و شعارها فضای انفعال و بلاتکلیفی را در سطح شهر تهران حاکم کرده بود. منزل ما میدان شاپور در خیابان مولوی، کوچه‌ "سعادت" مقابل ژاندارمری بود. روز 28 مرداد من از همان کوچه وارد خیابان مولوی شدم و دیدم که وانت‌ها و کامیونهایی تردد می‌کنند که عده‌ای بر آنها سوارند و شعار می‌دهند. افرادی که سوار این ماشین‌ها بودند دو تیپ بودند؛ یکی اوباشانی مثل شعبان بی‌مخ ها که به هیچ‌رو خوشنام نبودند و دیگری فواحشی که از خیابان کارگر و شهر نو آمده بودند و به نفع شاه شعار می‌دادند. این صحنه‌ها برای من خیلی ناگوار و سنگین بود. این افراد خانه مصدق را هم غارت کرده بودند و برخی از اموال سرقت شده را در دست داشتند. بعدها که اسناد و تاریخ را دنبال کردم، برایم بسیار سخت‌تر شد وقتی که فهمیدم چگونه اینتلیجنت سرویس انگلیس و سی‌آی‌اِی آمریکا با همکاری خاندان پهلوی به ویژه اشرف و عوامل وابسته داخلی آنها توانستند با حداقل هزینه ممکن علیه دولت دکتر مصدق کودتا کنند. تحلیل من این است که از یک سو همکاران دکتر مصدق که در کنار او بودند، نگاه راهبردی او را برنتابیدند و نتوانستند هماهنگی خود را حفظ کنند. رویکرد اشخاصی چون آیت‌الله کاشانی و حسین مکی و مظفر بقایی (که بعدها اسناد همکاری او با سیا منتشر شد) و... نشان می‌دهد که به‌جای تاکید بر وجوه اشتراک و منافع ملی بر اختلاف‌نظرها و سلیقه ها تاکید ورزیدند. این رفتار ریشه در فرهنگ استبدادی جامعه ما یعنی خودخواهی‌ها، خود برتربینی‌ها و روحیه تک‌روی ما ایرانی‌ها دارد. بنظر می‌رسد که رهبران جبهه ملیِ ما هم در آن دوران با چنین بلیه اجتماعی درگیر بودند و نتوانستند همکاری و وحدت خود را حفظ کنند. اما، از سوی دیگر، آنچه که نقش کلیدی در انفعال مردم داشت، نقش تخریب فرهنگی حزب توده بود چون مردمی که برنمی‌تابیدند شاهد حاکمیت حزب توده و مارکسیستها در کشور باشند، منفعل شدند و شاهد آن سخن تاریخی مرحوم آیت‌الله بروجردی در آن ایام است با این مضمون که؛ ما بین حزب توده و شاه، شاه را انتخاب کردیم. این سخن تاریخی مهمی است و نشان می‌دهد چرا مردم در آن مقطع دچار انفعال و بی‌عملی شدند و بیگانگان توانستند با بهره‌گیری از پایگاه اقتدار و استبداد در ایران با حداقل هزینه کودتا را بر کشور ما تحمیل کنند. آنچه در این میان مهم است پیامدهای کودتاست که موجب شد فرایند دمورکراسی در کشور ما چندین دهه عقب بیافتد و ما هنوز در حال طی کردنِ آن فرایند هستیم. به عقیده من، اگر رهبران جبهه ملی وحدت خودشان را حفظ می‌کردند و کارشکنی‌های داخلی وجود نداشت؛ کودتای 28 مرداد شکل نمی‌گرفت. در چنین شرایطی؛ فرایند دموکراسی و توسعه کشور طی می‌شد و به شرایط انقلاب 57 هم نمی‌رسیدیم و لازم نبود که هزینه‌های سنگین یک انقلاب بر کشور تحمیل شود. واعتبروا یا اولی‌الابصار.

منبع: روزنامه همدلی  28 مرداد 1395   

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
سیر تحوّل سخن با فناوری ارتباطی؛ به مناسبت رمضان و ریاضتِ زبان
عبدالعلی بازرگان: هین بگـــو که ناطقه جُو می‌کَنَد/ ​​تا به قرنی بعد ما آبی رسد...
IMAGE
اقتدار نمایشی
عبدالله نوری:  برخلاف برخی تحلیل های سطحی و کوته بینانه، با موفقیت “برجام” و...
IMAGE
لطفاً یک نفر مرا از گیجی در آورد!
احمد زیدآبادی: انتخابات اخیر، بسیاری از هموطنان را شاد و بسیاری دیگر را غمزده اما...
IMAGE
سخنی با دو مقام عالی نظام جمهوری اسلامی
حسن یوسفی‌اشکوری:   بالاخره این انتخابات نیز گذشت. البته به خیر و خوشی. بر مردمی که...
IMAGE
ترازوی دانایی مردم
احسان شریعتی: این نشان از هشیاری مردم بود که با شرکت در انتخابات به تکرار اشتباهات...
IMAGE
۲۴ ساعت قبل از انتخابات را بیدار باشیم
سوسن شریعتی: بیست و چهار ساعت‌هایی که خروج جامعه محجوب ما از پشت پرده است، از...
IMAGE
برکشیده‌شدن شقاوت
عبدالعلی بازرگان: در اسطوره‌های قرآنی طغیان قوم ثمود را، که به انقراض آن قوم...
IMAGE
چرا فقط لیست امید؟
محمد توسلی: پس از طی مراحل طولانی کارشناسی و غربالگری نامزدهاي انتخابات شوراي شهر...
IMAGE
با وجود انتقادها، برای حفظ ایران از حسن روحانی حمایت می کنم
محمد بسته نگار عضو شورای فعالان ملی مذهبی در بیانیه ای از حسن روحانی حمایت کرد. به...
IMAGE
چرا شرکت در انتخابات و رأی به روحانی قابل دفاع است؟
حسن یوسفی‌اشکوری حداقل از بیست سال قبل (پس از دوم خرداد ۱۳۷۶ و آغاز ریاست‌جمهوری...

مصاحبه ها

IMAGE
گفت‌و‌گو با ‌عبدالکریم سروش درباره رویاهای رسولانه؛رویاروی "رویا" - بخش اول
افسانه فرامرزی، زیتون: سال گذشته، در حالی که سه سال از انتشار  سلسله...
IMAGE
پیش بینی پیروزی روحانی در دور اول با بیش از 20 ملیون رأی، کاندید پوششی به نفع روحانیست، رقیب اصلی رئیسی است
‏ پاسخ محمد توسلی به نظرخواهی ماهنامه اندیشه پویا در اول اردیبهشت 96 : پیروزی...
IMAGE
گفتمان پیروز انتخابات، دموکراسی‌خواهی است/ مهمترین وعده روحانی تداوم اصل گفت‌وگو در داخل است
سیدمصطفی تاج‌زاده: گفتمان پیروز انتخابات با تقسیم‌بندی مردم، به گونه‌ای که...
IMAGE
نقش‌آفرینی رئیس‌جمهور بعدی در انتخاب رهبر آینده
رادیو فردا، گزارش‌ها و تحلیل‌های انتخاباتی، هانا کاویانی در فضای سیاسی ایران...
IMAGE
انتخابات این دوره تکرار دوم خرداد 76 است
محمد توسلی، عضو شورای مرکزی و رییس دفتر سیاسی نهضت آزادی، اهمیت این دوره از...
IMAGE
گفتمان تبلیغاتی قالیباف کپی‌برداری است/ شهرداری تهران ۶۰ هزار میلیارد تومان بدهی دارد
مشاور رییس‌جمهوری فضای انتخابات بجای آنکه گفتمانی باشد فضای تحریف، تهمت و دروغ...
IMAGE
مردم را خس‌وخاشاک و بزغاله خواندند و حالا برای رای از کرامت انسانی می‌گویند
سیدمصطفی تاج‌زاده در نشستی در ستاد حزب اتحاد ملت گفت: مناظره دیروز بیش از هر روز...
IMAGE
پوپولیسم فریبکارانه را باید افشا کنیم!
رییس ستاد فرهنگیان حسن روحانی گفت:‌ قالیباف گفته است که رشد اقتصادی را به بالای ۲۵...
تسخیر سفارت و آزادنکردن گروگان ها اشتباه بود، اعتراف کنیم!
مرتضی الویری، شهردار سابق تهران در گفت وگو با عصر ایران می گوید: بر مبنای شاخص‌های...