نقدی بر قانون جرم سیاسی

سیدعلیرضا هندیhendi

جناب آقای دکتر روحانی، رئیس‌جمهور محترم
 همان‌طور که می‌دانید، با گذشت بیش از ٣٧ سال از استقرار نظام جمهوری اسلامی و باوجود اصل ١٦٨ قانون اساسی، جرم سیاسی تا چندی پیش تعریف نشده بود و هیچ‌کس نمی‌دانست که چگونه یک فرد منتقد، می‌تواند نظراتش را بدون اینکه کار خلاف قانون و مستوجب مجازات انجام داده باشد، ابراز کند. اکنون که قانون تعریف جرم سیاسی، تصویب شده است و جناب‌عالی آن را به وزارت کشور و وزارت دادگستری ابلاغ کرده‌اید، نظرتان را به نکات زیر جلب می‌کنم: 
١- در اصل ١٦٨ قانون اساسی آمده است: 
«رسیدگی به جرائم سیاسی و مطبوعاتی علنی است و با حضور هیأت‌منصفه در محاکم دادگستری صورت می‌گیرد. نحوه انتخاب، شرایط، اختیارات هیأت‌منصفه و تعریف جرم سیاسی را قانون براساس موازین معین می‌کند».
٢- در تاریخ ٧/٦/١٣٦٠، قانون فعالیت احزاب، جمعیت‌ها و انجمن‌های سیاسی و صنفی و انجمن‌های اسلامی یا اقلیت‌های دینی شناخته‌شده، به تصویب مجلس شورای اسلامی و شورای محترم نگهبان رسید و برای اجرا به وزارت کشور ابلاغ شد. در ماده ١٩ این قانون آمده است: 
 «شورای عالی قضائی موظف است تا یک ماه از تاریخ تصویب این قانون، لایحه تشکیل هیأت منصفه محاکم دادگستری موضوع اصل ١٦٨ قانون اساسی را تهیه و با رعایت اصل ٧٤ قانون اساسی، تقدیم مجلس نماید».
٣- در مرداد سال ١٣٧٨، قوه قضائیه اقدام به تهیه پیش‌نویس لایحه جرم سیاسی کرد که از سوی وزیر دادگستری به هیأت دولت تسلیم شد و یک سال بعد، با انجام تغییراتی، تقدیم مجلس ششم گردید. این لایحه، که مشتمل بر ٢٣ ماده و ١٤ تبصره بود، در جلسه هشتم خرداد ١٣٨٠ به تصویب مجلس شورای اسلامی دوره ششم رسید و به شورای نگهبان ارسال شد. شورای نگهبان آن را در ١٨ مورد، خلاف قانون اساسی و شرع تشخیص داد و مردود اعلام کرد. 
در فصل اول این قانون، جرم سیاسی چنین تعریف شده است: 
«ماده ١- فعل یا ترک فعلی که مطابق قوانین موضوعه قابل مجازات است، هرگاه با انگیزه سیاسی علیه نظام سیاسی مستقر یا حاکمیت دولت یا مدیریت سیاسی کشور یا مصالح نظام جمهوری اسلامی یا حقوق سیاسی اجتماعی و فرهنگی شهروندان و آزادی‌های قانونی ارتکاب یابد، جرم سیاسی به شمار می‌آید».
٤- در شهریور سال ٩٢ طرحی با امضای ١٩ نماینده مجلس تقدیم هیأت‌رئیسه مجلس شد که سرانجام در ٢٩ دی‌ سال گذشته به تصویب نمایندگان مجلس رسید که شورای نگهبان ایراداتی بر آن گرفت و درنهایت، در روزهای آخر مجلس دهم و با عجله به تصویب رسید. ماده اصلی آن به شرح زیر است: 
«ماده ١: هر یک از جرائم در ماده ٢ این قانون چنانچه با انگیزه اصلاح امور کشور علیه مدیریت و نهادهای سیاسی یا سیاست‌های داخلی یا خارجی کشور ارتکاب یابد، بدون آنکه مرتکب، قصد ضربه‌زدن به اصل نظام را داشته باشد، جرم سیاسی محسوب می‌شود».
٥- در مقایسه کلی ماده اول دو قانون یادشده، ملاحظه می‌شود آنها کاملا با یکدیگر مغایرند. 
در قانون جدید، تعریف جرم سیاسی تناقض دارد، یعنی اگر فردی معتقد به نظام، بخواهد به‌منظور اصلاح امور به صورت اعتراض به عملکردها اقدامی انجام دهد، با تعابیری مانند توهین یا نشر اکاذیب، مجرم سیاسی محسوب می‌شود. 


به طور اصولی، باید به این سؤال پاسخ داد که اگر فرد یا گروهی بخواهد بدون مخالفت و ضربه‌زدن به نظام، اموری را در کشور اصلاح کند و مثلا با تشکیل حزب و به صورت قانونی و مسالمت‌آمیز، فعالیت کند؛ تکلیفش چیست؟ آیا نباید به این‌گونه افراد اجازه فعالیت قانونی داد؟ و اگر از فعالیت این‌گونه افراد و احزاب جلوگیری شود، نباید دادگاهی با حضور هیأت‌منصفه به اتهامات رسیدگی کند؟ چگونه ممکن است مسئولان با وجود عالمان بزرگ حوزوی و حقوقی، مراجع تقلید و مدیران سیاسی و اجرائی بزرگ و سال‌ها تجربه کشورداری، از تدوین یک قانون ساده - که مشابه آن در اکثر نظام‌های حکومتی شرق و غرب عالم وجود دارد - ناتوان باشند؟ ناچار باید قبول کنیم قصد و اراده جدی برای تعریف دقیق و روشن از جرم سیاسی وجود ندارد؛ زیرا در حالت ابهام و مشخص‌نبودن جرم سیاسی، می‌توان هر فردی را بازداشت کرد و با اتهاماتی مانند جرم ضدامنیتی، احکام خاص علیه او صادر کرد و جو نگرانی را در کشور حاکم کرد تا هیچ‌کس توان هیچ‌گونه اعتراض به عملکرد مسئولان را نداشته باشد. از جناب‌عالی که حقوق‌دان هستید و به حقوق شهروندی و استقرار عدالت اهمیت می‌دهید، درخواست می‌شود، پس از بررسی‌های دقیق و مشورت با مشاوران معتمد، یک لایحه اصلاحی تهیه و با ارائه آن به مجلس شورای اسلامی، قانون فعلی جرم سیاسی را اصلاح کنید تا شاید طلسم تدوین یک قانون کارآمد و قابل اجرا درباره جرم سیاسی بعد از ٣٧ سال شکسته شود.

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
سیر تحوّل سخن با فناوری ارتباطی؛ به مناسبت رمضان و ریاضتِ زبان
عبدالعلی بازرگان: هین بگـــو که ناطقه جُو می‌کَنَد/ ​​تا به قرنی بعد ما آبی رسد...
IMAGE
اقتدار نمایشی
عبدالله نوری:  برخلاف برخی تحلیل های سطحی و کوته بینانه، با موفقیت “برجام” و...
IMAGE
لطفاً یک نفر مرا از گیجی در آورد!
احمد زیدآبادی: انتخابات اخیر، بسیاری از هموطنان را شاد و بسیاری دیگر را غمزده اما...
IMAGE
سخنی با دو مقام عالی نظام جمهوری اسلامی
حسن یوسفی‌اشکوری:   بالاخره این انتخابات نیز گذشت. البته به خیر و خوشی. بر مردمی که...
IMAGE
ترازوی دانایی مردم
احسان شریعتی: این نشان از هشیاری مردم بود که با شرکت در انتخابات به تکرار اشتباهات...
IMAGE
۲۴ ساعت قبل از انتخابات را بیدار باشیم
سوسن شریعتی: بیست و چهار ساعت‌هایی که خروج جامعه محجوب ما از پشت پرده است، از...
IMAGE
برکشیده‌شدن شقاوت
عبدالعلی بازرگان: در اسطوره‌های قرآنی طغیان قوم ثمود را، که به انقراض آن قوم...
IMAGE
چرا فقط لیست امید؟
محمد توسلی: پس از طی مراحل طولانی کارشناسی و غربالگری نامزدهاي انتخابات شوراي شهر...
IMAGE
با وجود انتقادها، برای حفظ ایران از حسن روحانی حمایت می کنم
محمد بسته نگار عضو شورای فعالان ملی مذهبی در بیانیه ای از حسن روحانی حمایت کرد. به...
IMAGE
چرا شرکت در انتخابات و رأی به روحانی قابل دفاع است؟
حسن یوسفی‌اشکوری حداقل از بیست سال قبل (پس از دوم خرداد ۱۳۷۶ و آغاز ریاست‌جمهوری...

مصاحبه ها

IMAGE
گفت‌و‌گو با ‌عبدالکریم سروش درباره رویاهای رسولانه؛رویاروی "رویا" - بخش اول
افسانه فرامرزی، زیتون: سال گذشته، در حالی که سه سال از انتشار  سلسله...
IMAGE
پیش بینی پیروزی روحانی در دور اول با بیش از 20 ملیون رأی، کاندید پوششی به نفع روحانیست، رقیب اصلی رئیسی است
‏ پاسخ محمد توسلی به نظرخواهی ماهنامه اندیشه پویا در اول اردیبهشت 96 : پیروزی...
IMAGE
گفتمان پیروز انتخابات، دموکراسی‌خواهی است/ مهمترین وعده روحانی تداوم اصل گفت‌وگو در داخل است
سیدمصطفی تاج‌زاده: گفتمان پیروز انتخابات با تقسیم‌بندی مردم، به گونه‌ای که...
IMAGE
نقش‌آفرینی رئیس‌جمهور بعدی در انتخاب رهبر آینده
رادیو فردا، گزارش‌ها و تحلیل‌های انتخاباتی، هانا کاویانی در فضای سیاسی ایران...
IMAGE
انتخابات این دوره تکرار دوم خرداد 76 است
محمد توسلی، عضو شورای مرکزی و رییس دفتر سیاسی نهضت آزادی، اهمیت این دوره از...
IMAGE
گفتمان تبلیغاتی قالیباف کپی‌برداری است/ شهرداری تهران ۶۰ هزار میلیارد تومان بدهی دارد
مشاور رییس‌جمهوری فضای انتخابات بجای آنکه گفتمانی باشد فضای تحریف، تهمت و دروغ...
IMAGE
مردم را خس‌وخاشاک و بزغاله خواندند و حالا برای رای از کرامت انسانی می‌گویند
سیدمصطفی تاج‌زاده در نشستی در ستاد حزب اتحاد ملت گفت: مناظره دیروز بیش از هر روز...
IMAGE
پوپولیسم فریبکارانه را باید افشا کنیم!
رییس ستاد فرهنگیان حسن روحانی گفت:‌ قالیباف گفته است که رشد اقتصادی را به بالای ۲۵...
تسخیر سفارت و آزادنکردن گروگان ها اشتباه بود، اعتراف کنیم!
مرتضی الویری، شهردار سابق تهران در گفت وگو با عصر ایران می گوید: بر مبنای شاخص‌های...