سخنی در ضرورت نقد قدرت

سید امیر خرم

نکته اول: در روایات است که هرگاه پیامبر(ص) در خصوص موضوعی اظهار نظر می فرمود، دیگران از او می پرسیدند که یا رسول الله، این سخن که فرمودید وحی الهی بود و یا نظر شخصی شما. اگر پیامبر می فرمود وحی الهی بوده است، مردم سمعاً و طاعتاً سخن او را می پذیرفتند اما اگر می فرمودند که نظر شخصی او بوده، کسی آن نظر را به صِرف گوینده آن و بدون دلیل از پیامبر(ص) نمی پذیرفت. نمونه بسیار خوب آن موضوع جنگ احد است که پیامبر(ص) بنا به دلایل نظامی اعتقاد داشت که در شهر بمانند و با دشمن در کوچه های شهر ستیز کنند، لیکن جوانان اعتقاد داشتند که غیرت آنان اجازه نمی دهد که دشمن وارد شهر و دیار آنها شود و باید با دشمن  در همان بیرون شهر روبرو شوند. در نهایت نیز اکثریت با نظر پیامبر(ص) مخالفت کردند و او نیز از نظر جمع تمکین کرد.

در پایان نبرد نیز که با شکست مسلمین همراه بود، هیچگاه پیامبر دیگران را مذمت نکرد که چرا از نظر او تبعیت نکردند. جالب اینجاست که آیه ۱۵۹ از سوره آل عمران که پیامبر (ص) را ملزم به مشورت با مردم می­ کند، پس از همین شکست نظامی نازل شده است. به عبارت دیگر خداوند از پیامبر خود می خواهد در مقام حاکم و بدون توجه به نتیجه کار، در امور جاری مربوط به مردم با آنها مشورت کند و مردم نیز می توانند با نظر او مخالفت ورزند بی آنکه نگران عقوبتی یا شماتتی باشند(۱) .

در حکومت امام اول مسلمین نیز به روایت نهج البلاغه، امام علی(ع) نه تنها مردم را از نقد خود نهی نمی کرد که نقد حکومت را از جمله حقوق مردم بر والی می دانست و آنان را به اینکار تحریض می کرد. از جمله آنجا که خطاب به مردم می فرماید: ” ای مردم از گفتار حق و مشورت عادلانه دریغ نکنید. زیرا من از خطا مصون نیستم، مگر اینکه خداوند یاری ام کند” (۲). یا در جای دیگر که یکی از حقوق چهارگانه مردم بر حاکمان را “النصیحه لَکم” به معنای نصیحت حاکم، بیان می فرماید (۳) و در جای دیگر نیز همین موضوع را با عبارت” نصیحه لِاَئمه المسلمین” (۴) بیان می دارد. همچنین در نامه به مالک اشتر، والی مصر که می فرمایند: “از رسول خدا (ص) این سخن را شنیدم که می فرمود: امتی که در آن حق ضعیف از زورمند با صراحت گرفته نشود، هرگز روی قداست و پاکی را نخواهد دید. پس خشونت و کندی و ناتوانی آنها را در سخن، تحمل کن و هرگونه محدودیت و تندخویی و استکبار در برابر آنها را از خود دور ساز تا بتوانند حرف دل خود را بگویند” (۵).

در وجوب و معنای امر به معروف و نهی از منکر نیز به کرّات و تواتر در سخنان پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع) آورده شده است. از جمله در کلام امام باقر(ع) که امر به معروف و نهی از منکر را شیوه انبیاء و پیشه صالحان و فریضه بزرگی می نامد که دیگر واجبات بر آن استوار است (۶).

نکات پیش گفته که تنها برگی از اوراق بسیار سیره و کلام پیامبر(ص) و ائمه طاهرین(ع) است، نشان از آن دارد که در آیین اسلام تا چه میزان، موضوع آزادی نقد حاکمان به عنوان حق ذاتی مردم، واجد اهمیت و اعتبار است.

نکته دوم: گهگاه کسانی از مسئولان نظام سیاسی و اغلب از فرماندهان نظامی و یا شخصیت های روحانی مسئول در کشور، برداشتی از اصل ولایت فقیه بیان می کنند مبنی بر آنکه در هر موضوعی که مقام رهبری اظهار نظر فرمودند، دیگران نباید بگونه دیگری بیاندیشند و نظر دیگری را اظهار نمایند. به عبارت دیگر در این موارد باید تابع محض بود و سخنی نگفت. در ابتدای سخن نشان دادم که این دیدگاه تا چه میزان با اندیشه اسلامی فاصله دارد و تا چه حد از سیره رسول الله(ص) و امیرالمومنین(ع) به دور است. عدم انطباق این سخنان با اصول مُصرّح در قانون اساسی همچون اصل هشتم قانون اساسی (۷) و یا اصول مندرج در فصل سوم این قانون، آنچنان بدیهی است که نیازی به استدلال ندارد.

اما سوال اینجاست که چرا این نوع نگاه در عالم سیاست از سوی نظامیان و فقیهان بیان می گردد. به عقیده نگارنده علت را تنها در دلبستگی تام این اشخاص به رهبری نظام نباید جست. علت اصلی را شاید بتوان در این امر جستجو کرد که عالَم نظامی گری، عالَم فرمانبری بی چون و چراست. در نهادهای نظامی رسم بر آن است که کسی در مقابل دستور فرمانده خود، جویای علت نشود و حتی اگر صدور آن دستور را غلط بداند، خود را موظف به انجام آن بداند. ماهیت نهادهای نظامی نیز طالب چنین سلسله مراتبی است. شیوه ای که بنا به ضرورت در ارتش های تمامی کشورهای دنیا پذیرفته شده و اصولاً کسی که وارد نهادهای نظامی می شود، با فرض پذیرش این نوع از سلسله مراتب، پای در آنها می گذارد.

در عالم فقه و فقاهت نیز مساله از نظر محتوایی تفاوت چندانی با آنچه گفته شد ندارد. در اینجا نیز فقیه در جایگاه مقلَد فتوا می دهد و مردم در جایگاه مقلِد موظف به تبعیت هستند و در قرائت جاری از موضوع تقلید، مقلِدین حق پرسش در خصوص علت صدور فتوا یا حکم شرعی را ندارند. در هر دو حالت، کسی دستور می دهد و دیگران موظف به پیروی از آن هستند.

آنچه موجب می گردد تا چنین ادبیاتی در ذهنیت جامعه هضم نشود و مورد نقد قرار گیرد و فرماندهان و فقیهان ما عنایتی بدان ندارند آن است که عالَم سیاست عالم  برهان است و استدلال. بر خلاف عالَم نظامی گری یا عالَم فقاهت که عالَم تبعیت است و فرمانبری. ضرورت حضور در این عالَم، گفت و گو است بجای گفت و شنود. سخن گفتن و پاسخ شنیدن است بجای سخن گفتن و اطاعت خواستن. عالَم مُجاب کردن مخاطب و به تعبیر قرآن کریم، دعوت کردن بر اساس حکمت و موعظه حسنه است(۸). در این عالَم نه فرمان کارساز است و نه فتوا. هر فرمانی در عالَم سیاست دلیل می طلبد و هر فتوایی برهان.

نکته سوم: سخن بر سر حضور یا عدم حضور نظامیان و فقیهان در سپهر سیاست نیست. چرا که آنان نیز همچون دیگر مردم، برای حضور در این عرصه ذیحق هستند. لیکن حضور در هر عرصه ای، آداب خود را دارد و ادب سیاست نیز حکم می کند مخاطب خود را نه چون مقلِدی ببینی که بی پرسش موظف به رعایت حکم است و نه چون سربازی که فرمانبردار محض فرمانده خود است. مخاطب اهل چون و چراست. اهل نقد است. اهل پرسش است. و مردان سیاست باید سخن چنان مستدل و متین بگویند که مخاطب خود را مجاب کنند و نقد او را چنان پاسخ گویند که ذهنیت او از ابهام تهی گردانند. مردان سیاست باید یاد بگیرند که هر سکوتی از سوی مخاطبانشان نشانه پذیرش دیدگاه آنان نیست. گاه هراس از عواقب نقد سخن صاحبان قدرت است که مخاطب را به سکوت وامیدارد و این از آداب عالَم سیاست خارج است.

نکته آخر: کارکرد نظام نقد در جامعه همانند کارکرد سیستم اعصاب در بدن است. همانطور که سیستم اعصاب هرگونه رفتار نادرست را هشدار می دهد تا فرد از تکرار آن پرهیز نماید، نظام نقد نیز باعث اصلاح و عدم تکرار رفتارها و عادات ناصواب از سوی متولیان امر و صاحبان قدرت می گردد. لذا جامعه سالم نیازمند نظام نقد است. آنگونه که کسی در مقام نقد، به تعبیر زیبای پیامبر عظیم الشان (ص) دچار لکنت زبان نگردد(۹). جامعه اسلامی همان جامعه ای است که در آن “فردی عامی در جواب خلیفه دوم مسلمین که آنان را به نقد خود فرا میخواند، بی هراس از آنکه مخاطب او خلیفه مسلمین است، بگوید که اطمینان داشته باش اگر پای خود را از مسیر راست بیرون بگذاری، با همین شمشیر کج، تو را راست خواهیم کرد. خلیفه نیز نه تنها بر او سخت نگرفت؛ بلکه گفت: «خدا را شکر می کنم که در میان مسلمانان کسی وجود دارد که مرا به راه راست می برد(۱۰).

اما نقد نیز آداب خود را دارد. به عقیده نگارنده، در نقد دیگران رعایت حداقل سه نکته الزامی است.

اول آنکه نقد باید آگاهانه باشد. به عبارت دیگر وقتی در نقد چیزی یا کسی ذیحق هستیم که در آن موضوع خاص، به قدر کفایت مطلع باشیم.

دوم آنکه نقد باید منصفانه باشد. به معنای آنکه وقتی کسی را مورد نقد قرار می دهیم، نقد ما باید تنها معطوف به همان موضوع خاص و نیز به میزان نقش آفرینی منتقَد باشد و به سایر موضوعات و مواضع نباید تسرّی یابد.

سومین شرط محترمانه بودن نقد است. این سخن به معنای آن است که نقد باید از هتاکی، تحقیر و یا تمسخر مخاطب عاری باشد و به بهانه نقد رفتار، عادات یا عملکرد مخاطب خود، شخصیت او را تخریب نکنیم.

قطعاً می توان مولفه های دیگری را نیز به عنوان شروط نقد صحیح نام برد، مانند مشفقانه بودن نقد. لیکن مولفه هایی همچون مشفقانه بودن، بر خلاف مولفه های پیشین، شرط ضروری و الزامی نقد نیست. نقد غیر مشفقانه نیز اگر شروط سه گانه فوق را دارا باشد، ارزشمند است و باید بدان عنایت تام داشت. چنانچه از رهبر فقید انقلاب نقل است که فرمود”اشکال، بلکه تخطئه یک هدیه الهی است برای رشد انسان ها (۱۱)”. تخطئه بیان شده در این فرموده، همان نقد غیر مشفقانه است. لذا از نگاه نگارنده، از جمله شروط برپا داشتن جامعه ای اسلامی، اول قبول ضرورت نقد است برای حفظ سلامت جامعه، پاسخگو ساختن حاکمان و جلوگیری از تکرار عادات و رفتارهای ناصواب صاحبان قدرت، سپس رعایت آداب نقد است تا مرز میان نقد با اتهام زنی و هتاکی شفاف گردد. اینگونه می توان به ایجاد جامعه ای سالم و در عین حال اسلامی – در معنای راستین آن – در سالهای پیشِ رو امید داشت.

پانوشت:

  • برگرفته از جلد سوم تفسیر نمونه، صفحه ۱۶۶، در تفسیر آیه ۱۵۹ از سوره آل عمران.
  • نهج البلاغه، خطبه ۲۰۷، شماره ۱۵
  • نهج البلاغه، خطبه ۳۴٫ در رابطه با حقوق متقابل حکومت و مردم بر یکدیگر.
  • بحارالانوار، جلد ۷۵، صفحه ۶۶، رقم ۵٫
  • نهج البلاغه، نامه شماره ۵۳٫
  • بحارالانوار، جلد ۹۶، ص ۳۷۱، ح ۵۳
  • “در جمهوری اسلامی ایران دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر، وظیفه‌ای است همگانی و متقابل بر عهده مردم نسبت به یکدیگر، دولت نسبت به مردم و مردم نسبت به دولت ……… “
  • سوره مبارکه النحل، آیه ۱۲۵
  • حدیث نبوی: جامعه ای که در آن حق فقیر از غنی بدون لکنت زبان گرفته نشود اسلامی نیست.

و نیز: ملتی که نتوان در میان آنان بدون دلهره، حق ضعیف را از قوی گرفت، هرگز قابل ستایش نیست (اصول کافی – جلد دوم – ص ۱۶۴، ح ۵)

  • به نقل از: مصطفی ابراهیم الزلمی در کتاب”حقوق الانسان فی الشریعه الاسلامیه و القانون الدولی، بیت الحکمه، العراق، ۱۹۹۸، ص۲۴.
  • صحیفه امام، ج ۲۰، ص ۴۲۱

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
يزدي همراه بازرگان
مهندس محمد توسلی: زنده یاد دكتر ابراهيم يزدي ( 1310-1396 ) يكي از شخصيت­هاي تاثيرگذار در...
IMAGE
اصلاح دینی و توسعه
مهندس لطف الله میثمی: در دانشکده فنی دانشگاه تهران، اساتید رشته مهندسی نفت به ما...
IMAGE
چهل روز بی تو
احد رضایی: برای تو و بازرگان و ... هر انسان و ادم راستینی واژه "مرگ" را به کار نمیبریم...
IMAGE
ابراهیم یزدی و مساله ارتباط با روحانیت
حسن فرشتیان: یکی از ویژگی های مطروحه در کنش سیاسی شادروان دکتر ابراهیم یزدی...
IMAGE
ناسپاسی ما در حق سیاستمداران‌مان
محمد برقعی: با مرگ دکتر یزدی موج حملات به ایشان بالا گرفت. از تلویزیون های...
اصولگرایی نهضت آزادی
علی شکوهی: از وقتی که بحث همه‌پرسی درباره استقلال اقلیم کردستان عراق انجام شد،...
IMAGE
جدایی اقلیم کردستان، مغایر با صلح خاورمیانه و امنیت ملی ایران است
میزان: نهضت آزادی ایران با صدور بیانیه ای با امضای مهندس محمد توسلی، دبیرکل حزب،...
شصت سال نواندیشی و اصلاحگری
امیرحسین داودآبادی فراهانی: اوائل مردادماه امسال خبر درگذشت دکتر ابراهیم یزدی...
متن کامل سخنرانی عمادالدین باقی در مجلس یادبود دکتر ابراهیم یزدی
عمادالدین باقی: مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ...
IMAGE
جلوگیری از فاجعه منطقه 22
مهندس محمد توسلی: معاون محترم معماری و شهرسازی شهرداری تهران روز شنبه، 25 شهریور،...

مصاحبه ها

IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...
IMAGE
«خوانشي از آغاز و انجام جريان موسوم به ملي - مذهبي» در گفت‌وشنود منتشرنشده با دكتر ابراهيم يزدي
محمدرضا كائيني: سياستمداران معمولاً شخصيتي چندلايه دارند و پس از رسيدن آنان به...
IMAGE
سلبریتیزه شدن روشنفکران و مابقی قضایا
گفتگوی صدا با مقصود فراستخواه:   با توجه به نوع کنشگری روشنفکران، آیا می‌توانیم...
IMAGE
یزدی در مسیر دموکراسی دچار چپ روی و راست روی نشد
گفتگوی روزنامه ابتکار با مهندس محمد توسلی: علیرضا صادقی: دفتر تاریخ معاصر ایران...
IMAGE
طالقانی؛ اسلام رحمانی و گفتمان آزادی
گفتگوی روزنامه همدلی با محمد توسلی : انقلاب به بلوغ رسیده و در آستانه چهل...
IMAGE
یزدی به رغم تمام محدودیت ها و تبعیض‌ها ایستادگی کرد
گفت و گوی خبرگزاری پانا با مهندس محمد توسلی: *اولین شهردار تهران پس از انقلاب...
IMAGE
فراز و فرودهای "نهضت آزادی" از زبان دبیرکل جدید
گفتگوی خبرگزاری برنا با محمد توسلی: نهضت آزادی ایران در مدت 50 سال فعالیت خود فراز و...
IMAGE
پاسخ به شبهات و اتهامات علیه ابراهیم یزدی
گفت‌وگو با مهدی معتمدی‌مهر:       سرگه بارسقیان-تاریخ ایرانی: با درگذشت دکتر...
IMAGE
یزدی و سحابی؛ پس از انقلاب، نماد دو جناح در نهضت بودند
گفت‌وگوی هفته نامه سازندگی با محمد توسلی پیرامون تحلیل فعالیت حزبی و تشکیلاتی...
IMAGE
یزدی بهترین جانشین بازرگان بود
گفتگوی مهندس ابوالفضل بازرگان با تاریخ ایرانی  فهیمه نظری: برادرزاده دبیرکل سابق...