شصت سال نواندیشی و اصلاحگری

امیرحسین داودآبادی فراهانی:

اوائل مردادماه امسال خبر درگذشت دکتر ابراهیم یزدی منتشر شد. انبوه پیغام های تسلیتی که منتشر شد بیشتر از دو طیف بودند: نخست، فعالان خواستار تغییرات سیاسی که خود را “اصلاحطلب” می نامند و دوم پژوهشگران، متفکران و دانشمندان علوم دینی موسوم به نواندیشان دینی؛ دانشجویان و کنشگران مدنی نیز که پایۀ فکری آن ها بر اساس نواندیشی دینی و اصلاحطلبی است نیز، گروه دیگر جمع عزادار از دست دادن دکتر یزدی بودند. کارنامۀ فعالیت های او سوابق بسیاری چون: داروسازی، پایه گزاری انجمن اسلامی دانشجویان در امریکا، مقام مشاور رهبر انقلاب (پیش از انقلاب)، وزارت امورخارجه، دبیرکلی نهضت آزادی ایران و… به چشم می خورد؛ ولی آنچه قصد داریم به آن بپردازیم حضور وی به عنوان یک نواندیش دینی و اصلاحگر سیاسی است. این دو موضوع بر تمام صحنه های زندگی و اعمال و رفتار و خُلقیات او سایه افکنده بود. همچنین هنگامی که به نزدیکان و همنشینان وی از جمله: دکتر چمران، مهندس بازرگان، دکتر سحابی، دکتر شریعتی، آیت اللّه طالقانی و… می نگریم، باز به شخصیت های فعال همان دو حوزه برمی خوریم. از سوی دیگر هنگامی که به تاریخ معاصر کشورمان نیک تأمل می کنیم، درمی یابیم که این دو موضوع همواره در اتفاقات بزرگ و کوچک این سال ها به عنوان مهم ترین عوامل تحولات حیاتی ایفای نقش کرده اند. دکتر ابراهیم یزدی به عنوان یک مسلمان آزاداندیش و آزادی خواه و یک ایرانی سیاستمدار بااخلاق یکی از بهترین نمونه ها برای شناخت دو موضوعی است که به اعتقاد نویسنده هم اکنون نیز شاه کلید حل مشکلات جامه -نه فقط در سطح ملی- و پیشرفت و توسعۀ چندجانبه است.

شاید نتوان تاریخ دقیقی برای پیدایش دو موضوع نواندیشی دینی و اصلاحگری سیاسی در کشورمان در نظر گرفت و شکل گیری مفاهیم این دو موضوع به صورت تدریجی و متناسب با تغییرات شرایط زیستی ایرانیان و مسلمانان بوده است. شاید بتوان نخستین اصلاحگر جهان اسلام را حضرت علی(علیه السّلام) و شیعیان وی مانند ابوذر دانست. می توان گفت هر یک از ائمۀ بعد از امام علی(ع) همچنان که از حضور در ساختار قدرت دور نگه داشته شده بودند، به آگاهی بخشی جامعه، مبارزۀ غیرمسلحانه (به جز امام حسن و حسین) و بازگویی اصول اصیل دین جدّ بزرگوارشان، پیامبر خدا (ص) و زدودن دین از خرافات و تحریفات پرداختند. همچنین تاریخ دیرپای کشورمان جنبشهای سیاسی حق طلبانۀ بسیاری را به چشم دیده است. ولی آنچه به شکل امروزی در جامعه ما –و بعضی جوامع دیگر- مطرح است، مرحلۀ گذار دستیابی به آرمان های دیرینۀ بشریت یعنی: عرفان، عدالت، آزادی و… است. این مرحلۀ حساس تاریخی که سرآغاز آن با اصلاحگری سیاسی و نواندیشی دینی به عنوان دو اصل جدایی ناپذیر و دو مفهوم به هم پیوسته بوده است را، شاید بتوان در دوران صدراعظمی ابوالقاسم قائم مقام فراهانی ریشه یابی کرد. نتیجۀ تلاشهای مصلحانۀ قائم مقام در اصلاحگری های شاگردش میرزا تقی خان امیرکبیر فراهانی نمود بیشتری پیدا می کند. مردم کشور ما که از گذشتگان دور و با پذیرش دین مبین اسلام همواره تعادل و سازگاری بین زندگی، به عنوان یک ملت ایرانی و یک امت اسلامی را برقرار و فرهنگی غنی را به دست آورده است، در این دوره با عامل سومی یعنی مدرنیته مواجه می شود. این مواجهه، پرسشهای اساسی و حساسی را برای زندگی در فضای جدید مطرح می کند که این پرسش ها –بعضاً بی پاسخ- همچنان ادامه دارند؛ چنان که در غرب و پس از رنسانس بعضی اصول دینی (کاتولیک) با چالش جدی مواجه شدند. ولی لازم به تأمل است که وقایع گذار به توسعۀ ایران با تاریخ غرب تفاوت های جدی و اساسی فرهنگی، سیاسی و… دارد.

در تاریخ معاصر ایران در دسته بندی اشخاص و گروه های متفکر، بسیار به افرادی برمی خوریم که با نادیده گرفتن یکی از سه اصل یاد شده به خود و جامعه آسیب های جدی وارد کرده اند. و آن ها سه دسته ای هستند که با افراط در یک یا دو اصل از بقیه اصول غافل مانده اند: سنتی هائی که با بی توجهی به مدرنیته، ضمینۀ عقب ماندگی های زیادی فراهم کردند، ناسیونالیست های رمانتیک که اخلاق و آزادی را نادیده گرفتند و غرب زدگانی که تنها به فکر تن کردن پوسته ای نازک از تمدن به ظاهر جامعه بوده اند، همه نمونه هائی از افراطیونی است که نمی توان هیچ یک را بی خطر تر از دیگری دانست. همچنین، چه بسا کسانی که در این راه قدم برداشتند و به دنبال دستیابی به آرمان های حق خواهانه در پرتو قرائتی نو از دین و منطبق با جهان امروز و توسعۀ سیاسی بودند، ولی چندان تأثیرگزار نبوده اند؛ که می توان اشتباه بزرگ بسیاریشان را در توجه نداشتن به روش گام به گام و تغییرات تدریجی دانست.

پس اکنون دو مفهوم اصلاحگری (یا اصلاح طلبی) و نواندیشی دینی را می توان با بیانی واضح تر بیان کرد.

کار روشنفکر نقد است، نقد آنچه هست و نمی پسندد و روشن ساختن آنچه باید باشد؛ با این تعریف مفهوم روشنفکر دینی کمی پیچیده تر است. روشنفکر دینی مسئولیتی سنگین تر دارد؛ از طرفی او مسئول نقد جامعۀ فعلی و مدرنیته است و از طرفی مسئول نقد و زدودن خرافات و انحرافات دینی. پیدایش جریان نواندیشی دینی و ورود شخصیت های آگاه از علوم جدید و قدیم در حالی است که روحانیون سنتی و فلاسفۀ اسلامی پیش از این در حوزۀ شناخت دین فعالیت کرده اند و اکنون مردم با شیوۀ نگرش جدید به دین مواجه اند. اصلاح طلب خواهان تغییر تدریجی وضعیت موجود و توسعۀ همه جانبۀ جامعه به صورت مرحله ای و منطقی و روشنفکر و نواندیش دینی به دنبال قرائتی نو از دین با اصول اولیۀ ثابت آن ولی منطبق با شرایط جدید است. که این دو تفکر در شخصیت مرحوم دکتر ابراهیم یزدی به طور واضحی آشکار است. در اینجا لازم به ذکر است دو مفهوم نواندیشی دینی و اصلاحگری سیاسی برخواسته از جنبش های مدنی بوده و به حاکمیت متکی نبوده و نیست!

در مراحل متفاوت تاریخ کشورمان مکرراً با اقداماتی از جانب ملت مواجه می شویم که موفق یا ناموفق، نمود حرکت و گذار تدریجی ما به سوی آزادی و برقراری حاکمیت ملت است که انقلاب مشروطه یکی از این وقایع است. در این مرحله دو تفکر بین اندیشمندان مسلمان شکل می گیرد که رو در رو و در تضاد با یکدیگر ولی هر دو برخواسته از اصول دینی ماست! یکم تفکریست که انسان را به دلیل مکلف بودن مطیع دانسته و در صورت داشتن تفکری متفاوت با قشری خاص محکوم به مجازات شدید است. دوم تفکری است که با تکیه بر قرآن و منابع دینی انسان را آزاد می داند و قائل به اختیار برخورد با هیچ انسان دگراندیشی در دست انسان دیگر نیست؛ این دو تفکر از همان دوره تا به امروز به ظواهر گوناگون در جامعه ما در حال نمایان شدن است.

نواندیشان دینی خود را طرفدار نظریۀ دوم می داند که متفکرین نخستین آن، علمای بزرگ دینی اواخر قرن سیزدهم، آخوند خراسانی و میرزای نائینی هستند. میرزای نائینی در کتاب مشهور خود، تنبیه الامه و تنزیه المله، ادلّه ای بیان می کند که مبتنی بر عقاید و فقه شیعی و پاسخی برای علمای سنتی ایست که –خواسته یا ناخواسته- با نظرات خود مانع آزادی ملت و موجّه استبدادهای محمدعلی شاهی هستند.

از طرفی تاریخچۀ آزادی خواهان اصلاح طلب را به جهت شرایط اجتماعی هر زمان، می توان به چهار دوره تقسیم نمود:

  • نسل نخست اطلاحطلبان: از اواسط دورۀ قاجار تا وقوع کودتای بیست و هشتم امرداد ۱۳۳۲ و فعال در وقایع جنبش تنباکو، انقلاب مشروطه، مشروطه خواهی و بازگشائی مجلس، ملی شدن صنعت نفت و…، از جمله اقدامات اصلاحگرایانۀ این دورۀ اصلاحطلبان می توان به تأسیس مراکز نواندیشی دینی مثل: انجمن اسلامی دانشجویان، کانون نشر حقائق اسلامی، جلسات تفسیر قرآن و… اشاره کرد.
  • نسل دوم اصلاحطبلان: بعد از وقوع کودتای ۲۸ مرداد تا وقوع انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷٫ تأسیس نهضت مقاومت ملی، نهضت آزادی ایران، جنبش مسلمانان مبارز، افشاگری های روحانیت و… از جمله وقایع متأثر از فعالیت های این دورۀ اصلاحگران است.
  • نسل سوم اصلاحطلبان: از پس از انقلاب اسلامی تا اواسط دهۀ هفتاد. این دوره که شاگردان و بازماندگان اصلاحگران دورۀ قبل مثل: مهندس بازرگان و کاظم سامی هستند ابتدا در ساختار دولت و مجلس و سپس اکثراً در موضع نقد خارج از حوزۀ قدرت قرار گرفتند. دکتر ابراهیم یزدی از پیشگامان اصلاطلبی در این دوره و دورۀ بعد است.
  • نسل چهارم اصلاطلبان: از اواسط دهۀ هفتاد و پیروزی سید محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری، تا به امروز، که مراحل افت و خیز شدید و تغییر در عملکرد مختلف را پشت سر گذاشته است.

از دیگر اهداف قابل ذکر اصلاطلبان دستیابی به حقوق بشر و حذف استبداد است. در طول دوره ها، در کشور ما، نه دیکتاتوری که استبداد حاکم بوده است. در تفکر سلسه نواندیشان دینی کشورمان، مرحوم آیت اللّه طالقانی سه موضوع را در این خصوص مطرح می کند:

  • شناخت ماهیت و برخورد با اصل استبداد اهمیت بسیار بیشتری از شناخت و برخورد با شخص مستبد دارد.
  • راه برخورد با استبداد باید به صورت نرم، منطقی و به دور از خشونت و افراطی گری صورت گیرد.
  • جایگزین نظام استبدادی، نظام شورائی و مردمی است.

متأسفانه در سیر تحولات توسعه طلبانۀ جامعۀ ما این اصول کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. در تاریخ کشور ما بیشتر به جای پرداختن به ماهیت استبداد، به دنبال سرنگونی مستبد بوده ایم؛ نتیجۀ چنین رفتاری کنار رفتن مستبد پیر و روی کارآمدن مستبد جوان و پرانرژیست. از بین رفتن و ریشه کن شدن استبداد در یک جامعه تنها با آگاه ساختن جامعه و پیشرفت مرحله ای و تدریجی حاکمیت ملت امکان پذیر است. فقط خود مردم صاحب سرنوشتشان هستند و هیچ کس نمی تواند عقیده، فکر یا راهی را، هرچند صحیح، به آنان تحمیل کند. مردم باید با آگاهی از حقوق خود، خودشان حاکمیت ارادۀ ملی و قدرت و آزادی تصمیم گیری را برپا کنند چرا که یکی از مهمترین ارکان جنبش مدنی، بالا رفتن سطح آگاهی های اجتماعی است و الّا اصلاحات سیاسی هرچند موفق و تأثیر گزار، در صورتی که متکی به یک پشتوانۀ ملی و جنبش مدنی نباشد، ناپایدار و گذرا خواهد بود.

در نهایت باید به آینده امیدوار بود. مشکلات هرچند زیاد، ولی با صبر و اصلاح دوام نخواهند آورد. در این گذار مهم تاریخی موانع و مشکلات زیادی را پشت سر گذاشته ایم که تجربیات مفیدی در اختیار ما می گذارند و می توان با آن ها راه توسعه را آسان نمود. به قول دکتر ابراهیم یزدی:”برای تحقق آرمان حاکمیت ملت و نهادینه شدن مردمسالاری، راهی طولانی آمده ایم و راهی طولانی تر در پیش داریم؛ راهی که ناامیدی در آن خود گناهی نابخشودنی است.”

پانویس:

لازم به ذکر است در بیان مطالب بالا اشخاص زیر هر یک در بخشی الهام بخش بوده اند:

مهندس محمد توسلی

آقای عمادالدین باقی

حجت الاسلام دکتر عبدالرحیم سلیمانی

حجت الاسلام دکتر داود فیرحی

دکتر سعید مدنی

دکتر هاشم آقاجری

دکتر محسن آرمین

امیرحسین داودآبادی فراهانی

دبیر فرهنگی انجمن اسلامی دانشجویان

دانشگاه صنعتی اصفهان

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
يزدي همراه بازرگان
مهندس محمد توسلی: زنده یاد دكتر ابراهيم يزدي ( 1310-1396 ) يكي از شخصيت­هاي تاثيرگذار در...
IMAGE
اصلاح دینی و توسعه
مهندس لطف الله میثمی: در دانشکده فنی دانشگاه تهران، اساتید رشته مهندسی نفت به ما...
IMAGE
چهل روز بی تو
احد رضایی: برای تو و بازرگان و ... هر انسان و ادم راستینی واژه "مرگ" را به کار نمیبریم...
IMAGE
ابراهیم یزدی و مساله ارتباط با روحانیت
حسن فرشتیان: یکی از ویژگی های مطروحه در کنش سیاسی شادروان دکتر ابراهیم یزدی...
IMAGE
ناسپاسی ما در حق سیاستمداران‌مان
محمد برقعی: با مرگ دکتر یزدی موج حملات به ایشان بالا گرفت. از تلویزیون های...
اصولگرایی نهضت آزادی
علی شکوهی: از وقتی که بحث همه‌پرسی درباره استقلال اقلیم کردستان عراق انجام شد،...
IMAGE
جدایی اقلیم کردستان، مغایر با صلح خاورمیانه و امنیت ملی ایران است
میزان: نهضت آزادی ایران با صدور بیانیه ای با امضای مهندس محمد توسلی، دبیرکل حزب،...
شصت سال نواندیشی و اصلاحگری
امیرحسین داودآبادی فراهانی: اوائل مردادماه امسال خبر درگذشت دکتر ابراهیم یزدی...
متن کامل سخنرانی عمادالدین باقی در مجلس یادبود دکتر ابراهیم یزدی
عمادالدین باقی: مِنَ المُؤمِنینَ رِجالٌ صَدَقوا ما عاهَدُوا اللَّهَ عَلَیهِ...
IMAGE
جلوگیری از فاجعه منطقه 22
مهندس محمد توسلی: معاون محترم معماری و شهرسازی شهرداری تهران روز شنبه، 25 شهریور،...

مصاحبه ها

IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...
IMAGE
«خوانشي از آغاز و انجام جريان موسوم به ملي - مذهبي» در گفت‌وشنود منتشرنشده با دكتر ابراهيم يزدي
محمدرضا كائيني: سياستمداران معمولاً شخصيتي چندلايه دارند و پس از رسيدن آنان به...
IMAGE
سلبریتیزه شدن روشنفکران و مابقی قضایا
گفتگوی صدا با مقصود فراستخواه:   با توجه به نوع کنشگری روشنفکران، آیا می‌توانیم...
IMAGE
یزدی در مسیر دموکراسی دچار چپ روی و راست روی نشد
گفتگوی روزنامه ابتکار با مهندس محمد توسلی: علیرضا صادقی: دفتر تاریخ معاصر ایران...
IMAGE
طالقانی؛ اسلام رحمانی و گفتمان آزادی
گفتگوی روزنامه همدلی با محمد توسلی : انقلاب به بلوغ رسیده و در آستانه چهل...
IMAGE
یزدی به رغم تمام محدودیت ها و تبعیض‌ها ایستادگی کرد
گفت و گوی خبرگزاری پانا با مهندس محمد توسلی: *اولین شهردار تهران پس از انقلاب...
IMAGE
فراز و فرودهای "نهضت آزادی" از زبان دبیرکل جدید
گفتگوی خبرگزاری برنا با محمد توسلی: نهضت آزادی ایران در مدت 50 سال فعالیت خود فراز و...
IMAGE
پاسخ به شبهات و اتهامات علیه ابراهیم یزدی
گفت‌وگو با مهدی معتمدی‌مهر:       سرگه بارسقیان-تاریخ ایرانی: با درگذشت دکتر...
IMAGE
یزدی و سحابی؛ پس از انقلاب، نماد دو جناح در نهضت بودند
گفت‌وگوی هفته نامه سازندگی با محمد توسلی پیرامون تحلیل فعالیت حزبی و تشکیلاتی...
IMAGE
یزدی بهترین جانشین بازرگان بود
گفتگوی مهندس ابوالفضل بازرگان با تاریخ ایرانی  فهیمه نظری: برادرزاده دبیرکل سابق...