شصت سال نواندیشی و اصلاحگری

امیرحسین داودآبادی فراهانی:

اوائل مردادماه امسال خبر درگذشت دکتر ابراهیم یزدی منتشر شد. انبوه پیغام های تسلیتی که منتشر شد بیشتر از دو طیف بودند: نخست، فعالان خواستار تغییرات سیاسی که خود را “اصلاحطلب” می نامند و دوم پژوهشگران، متفکران و دانشمندان علوم دینی موسوم به نواندیشان دینی؛ دانشجویان و کنشگران مدنی نیز که پایۀ فکری آن ها بر اساس نواندیشی دینی و اصلاحطلبی است نیز، گروه دیگر جمع عزادار از دست دادن دکتر یزدی بودند. کارنامۀ فعالیت های او سوابق بسیاری چون: داروسازی، پایه گزاری انجمن اسلامی دانشجویان در امریکا، مقام مشاور رهبر انقلاب (پیش از انقلاب)، وزارت امورخارجه، دبیرکلی نهضت آزادی ایران و… به چشم می خورد؛ ولی آنچه قصد داریم به آن بپردازیم حضور وی به عنوان یک نواندیش دینی و اصلاحگر سیاسی است. این دو موضوع بر تمام صحنه های زندگی و اعمال و رفتار و خُلقیات او سایه افکنده بود. همچنین هنگامی که به نزدیکان و همنشینان وی از جمله: دکتر چمران، مهندس بازرگان، دکتر سحابی، دکتر شریعتی، آیت اللّه طالقانی و… می نگریم، باز به شخصیت های فعال همان دو حوزه برمی خوریم. از سوی دیگر هنگامی که به تاریخ معاصر کشورمان نیک تأمل می کنیم، درمی یابیم که این دو موضوع همواره در اتفاقات بزرگ و کوچک این سال ها به عنوان مهم ترین عوامل تحولات حیاتی ایفای نقش کرده اند. دکتر ابراهیم یزدی به عنوان یک مسلمان آزاداندیش و آزادی خواه و یک ایرانی سیاستمدار بااخلاق یکی از بهترین نمونه ها برای شناخت دو موضوعی است که به اعتقاد نویسنده هم اکنون نیز شاه کلید حل مشکلات جامه -نه فقط در سطح ملی- و پیشرفت و توسعۀ چندجانبه است.

شاید نتوان تاریخ دقیقی برای پیدایش دو موضوع نواندیشی دینی و اصلاحگری سیاسی در کشورمان در نظر گرفت و شکل گیری مفاهیم این دو موضوع به صورت تدریجی و متناسب با تغییرات شرایط زیستی ایرانیان و مسلمانان بوده است. شاید بتوان نخستین اصلاحگر جهان اسلام را حضرت علی(علیه السّلام) و شیعیان وی مانند ابوذر دانست. می توان گفت هر یک از ائمۀ بعد از امام علی(ع) همچنان که از حضور در ساختار قدرت دور نگه داشته شده بودند، به آگاهی بخشی جامعه، مبارزۀ غیرمسلحانه (به جز امام حسن و حسین) و بازگویی اصول اصیل دین جدّ بزرگوارشان، پیامبر خدا (ص) و زدودن دین از خرافات و تحریفات پرداختند. همچنین تاریخ دیرپای کشورمان جنبشهای سیاسی حق طلبانۀ بسیاری را به چشم دیده است. ولی آنچه به شکل امروزی در جامعه ما –و بعضی جوامع دیگر- مطرح است، مرحلۀ گذار دستیابی به آرمان های دیرینۀ بشریت یعنی: عرفان، عدالت، آزادی و… است. این مرحلۀ حساس تاریخی که سرآغاز آن با اصلاحگری سیاسی و نواندیشی دینی به عنوان دو اصل جدایی ناپذیر و دو مفهوم به هم پیوسته بوده است را، شاید بتوان در دوران صدراعظمی ابوالقاسم قائم مقام فراهانی ریشه یابی کرد. نتیجۀ تلاشهای مصلحانۀ قائم مقام در اصلاحگری های شاگردش میرزا تقی خان امیرکبیر فراهانی نمود بیشتری پیدا می کند. مردم کشور ما که از گذشتگان دور و با پذیرش دین مبین اسلام همواره تعادل و سازگاری بین زندگی، به عنوان یک ملت ایرانی و یک امت اسلامی را برقرار و فرهنگی غنی را به دست آورده است، در این دوره با عامل سومی یعنی مدرنیته مواجه می شود. این مواجهه، پرسشهای اساسی و حساسی را برای زندگی در فضای جدید مطرح می کند که این پرسش ها –بعضاً بی پاسخ- همچنان ادامه دارند؛ چنان که در غرب و پس از رنسانس بعضی اصول دینی (کاتولیک) با چالش جدی مواجه شدند. ولی لازم به تأمل است که وقایع گذار به توسعۀ ایران با تاریخ غرب تفاوت های جدی و اساسی فرهنگی، سیاسی و… دارد.

در تاریخ معاصر ایران در دسته بندی اشخاص و گروه های متفکر، بسیار به افرادی برمی خوریم که با نادیده گرفتن یکی از سه اصل یاد شده به خود و جامعه آسیب های جدی وارد کرده اند. و آن ها سه دسته ای هستند که با افراط در یک یا دو اصل از بقیه اصول غافل مانده اند: سنتی هائی که با بی توجهی به مدرنیته، ضمینۀ عقب ماندگی های زیادی فراهم کردند، ناسیونالیست های رمانتیک که اخلاق و آزادی را نادیده گرفتند و غرب زدگانی که تنها به فکر تن کردن پوسته ای نازک از تمدن به ظاهر جامعه بوده اند، همه نمونه هائی از افراطیونی است که نمی توان هیچ یک را بی خطر تر از دیگری دانست. همچنین، چه بسا کسانی که در این راه قدم برداشتند و به دنبال دستیابی به آرمان های حق خواهانه در پرتو قرائتی نو از دین و منطبق با جهان امروز و توسعۀ سیاسی بودند، ولی چندان تأثیرگزار نبوده اند؛ که می توان اشتباه بزرگ بسیاریشان را در توجه نداشتن به روش گام به گام و تغییرات تدریجی دانست.

پس اکنون دو مفهوم اصلاحگری (یا اصلاح طلبی) و نواندیشی دینی را می توان با بیانی واضح تر بیان کرد.

کار روشنفکر نقد است، نقد آنچه هست و نمی پسندد و روشن ساختن آنچه باید باشد؛ با این تعریف مفهوم روشنفکر دینی کمی پیچیده تر است. روشنفکر دینی مسئولیتی سنگین تر دارد؛ از طرفی او مسئول نقد جامعۀ فعلی و مدرنیته است و از طرفی مسئول نقد و زدودن خرافات و انحرافات دینی. پیدایش جریان نواندیشی دینی و ورود شخصیت های آگاه از علوم جدید و قدیم در حالی است که روحانیون سنتی و فلاسفۀ اسلامی پیش از این در حوزۀ شناخت دین فعالیت کرده اند و اکنون مردم با شیوۀ نگرش جدید به دین مواجه اند. اصلاح طلب خواهان تغییر تدریجی وضعیت موجود و توسعۀ همه جانبۀ جامعه به صورت مرحله ای و منطقی و روشنفکر و نواندیش دینی به دنبال قرائتی نو از دین با اصول اولیۀ ثابت آن ولی منطبق با شرایط جدید است. که این دو تفکر در شخصیت مرحوم دکتر ابراهیم یزدی به طور واضحی آشکار است. در اینجا لازم به ذکر است دو مفهوم نواندیشی دینی و اصلاحگری سیاسی برخواسته از جنبش های مدنی بوده و به حاکمیت متکی نبوده و نیست!

در مراحل متفاوت تاریخ کشورمان مکرراً با اقداماتی از جانب ملت مواجه می شویم که موفق یا ناموفق، نمود حرکت و گذار تدریجی ما به سوی آزادی و برقراری حاکمیت ملت است که انقلاب مشروطه یکی از این وقایع است. در این مرحله دو تفکر بین اندیشمندان مسلمان شکل می گیرد که رو در رو و در تضاد با یکدیگر ولی هر دو برخواسته از اصول دینی ماست! یکم تفکریست که انسان را به دلیل مکلف بودن مطیع دانسته و در صورت داشتن تفکری متفاوت با قشری خاص محکوم به مجازات شدید است. دوم تفکری است که با تکیه بر قرآن و منابع دینی انسان را آزاد می داند و قائل به اختیار برخورد با هیچ انسان دگراندیشی در دست انسان دیگر نیست؛ این دو تفکر از همان دوره تا به امروز به ظواهر گوناگون در جامعه ما در حال نمایان شدن است.

نواندیشان دینی خود را طرفدار نظریۀ دوم می داند که متفکرین نخستین آن، علمای بزرگ دینی اواخر قرن سیزدهم، آخوند خراسانی و میرزای نائینی هستند. میرزای نائینی در کتاب مشهور خود، تنبیه الامه و تنزیه المله، ادلّه ای بیان می کند که مبتنی بر عقاید و فقه شیعی و پاسخی برای علمای سنتی ایست که –خواسته یا ناخواسته- با نظرات خود مانع آزادی ملت و موجّه استبدادهای محمدعلی شاهی هستند.

از طرفی تاریخچۀ آزادی خواهان اصلاح طلب را به جهت شرایط اجتماعی هر زمان، می توان به چهار دوره تقسیم نمود:

  • نسل نخست اطلاحطلبان: از اواسط دورۀ قاجار تا وقوع کودتای بیست و هشتم امرداد ۱۳۳۲ و فعال در وقایع جنبش تنباکو، انقلاب مشروطه، مشروطه خواهی و بازگشائی مجلس، ملی شدن صنعت نفت و…، از جمله اقدامات اصلاحگرایانۀ این دورۀ اصلاحطلبان می توان به تأسیس مراکز نواندیشی دینی مثل: انجمن اسلامی دانشجویان، کانون نشر حقائق اسلامی، جلسات تفسیر قرآن و… اشاره کرد.
  • نسل دوم اصلاحطبلان: بعد از وقوع کودتای ۲۸ مرداد تا وقوع انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷٫ تأسیس نهضت مقاومت ملی، نهضت آزادی ایران، جنبش مسلمانان مبارز، افشاگری های روحانیت و… از جمله وقایع متأثر از فعالیت های این دورۀ اصلاحگران است.
  • نسل سوم اصلاحطلبان: از پس از انقلاب اسلامی تا اواسط دهۀ هفتاد. این دوره که شاگردان و بازماندگان اصلاحگران دورۀ قبل مثل: مهندس بازرگان و کاظم سامی هستند ابتدا در ساختار دولت و مجلس و سپس اکثراً در موضع نقد خارج از حوزۀ قدرت قرار گرفتند. دکتر ابراهیم یزدی از پیشگامان اصلاطلبی در این دوره و دورۀ بعد است.
  • نسل چهارم اصلاطلبان: از اواسط دهۀ هفتاد و پیروزی سید محمد خاتمی در انتخابات ریاست جمهوری، تا به امروز، که مراحل افت و خیز شدید و تغییر در عملکرد مختلف را پشت سر گذاشته است.

از دیگر اهداف قابل ذکر اصلاطلبان دستیابی به حقوق بشر و حذف استبداد است. در طول دوره ها، در کشور ما، نه دیکتاتوری که استبداد حاکم بوده است. در تفکر سلسه نواندیشان دینی کشورمان، مرحوم آیت اللّه طالقانی سه موضوع را در این خصوص مطرح می کند:

  • شناخت ماهیت و برخورد با اصل استبداد اهمیت بسیار بیشتری از شناخت و برخورد با شخص مستبد دارد.
  • راه برخورد با استبداد باید به صورت نرم، منطقی و به دور از خشونت و افراطی گری صورت گیرد.
  • جایگزین نظام استبدادی، نظام شورائی و مردمی است.

متأسفانه در سیر تحولات توسعه طلبانۀ جامعۀ ما این اصول کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. در تاریخ کشور ما بیشتر به جای پرداختن به ماهیت استبداد، به دنبال سرنگونی مستبد بوده ایم؛ نتیجۀ چنین رفتاری کنار رفتن مستبد پیر و روی کارآمدن مستبد جوان و پرانرژیست. از بین رفتن و ریشه کن شدن استبداد در یک جامعه تنها با آگاه ساختن جامعه و پیشرفت مرحله ای و تدریجی حاکمیت ملت امکان پذیر است. فقط خود مردم صاحب سرنوشتشان هستند و هیچ کس نمی تواند عقیده، فکر یا راهی را، هرچند صحیح، به آنان تحمیل کند. مردم باید با آگاهی از حقوق خود، خودشان حاکمیت ارادۀ ملی و قدرت و آزادی تصمیم گیری را برپا کنند چرا که یکی از مهمترین ارکان جنبش مدنی، بالا رفتن سطح آگاهی های اجتماعی است و الّا اصلاحات سیاسی هرچند موفق و تأثیر گزار، در صورتی که متکی به یک پشتوانۀ ملی و جنبش مدنی نباشد، ناپایدار و گذرا خواهد بود.

در نهایت باید به آینده امیدوار بود. مشکلات هرچند زیاد، ولی با صبر و اصلاح دوام نخواهند آورد. در این گذار مهم تاریخی موانع و مشکلات زیادی را پشت سر گذاشته ایم که تجربیات مفیدی در اختیار ما می گذارند و می توان با آن ها راه توسعه را آسان نمود. به قول دکتر ابراهیم یزدی:”برای تحقق آرمان حاکمیت ملت و نهادینه شدن مردمسالاری، راهی طولانی آمده ایم و راهی طولانی تر در پیش داریم؛ راهی که ناامیدی در آن خود گناهی نابخشودنی است.”

پانویس:

لازم به ذکر است در بیان مطالب بالا اشخاص زیر هر یک در بخشی الهام بخش بوده اند:

مهندس محمد توسلی

آقای عمادالدین باقی

حجت الاسلام دکتر عبدالرحیم سلیمانی

حجت الاسلام دکتر داود فیرحی

دکتر سعید مدنی

دکتر هاشم آقاجری

دکتر محسن آرمین

امیرحسین داودآبادی فراهانی

دبیر فرهنگی انجمن اسلامی دانشجویان

دانشگاه صنعتی اصفهان

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
خداحافظ طاهرآقا
درباره طاهر احمدزاده موسس کانون نشر حقایق اسلامی مشهد محمد هادی هادی زاده یزدی:...
IMAGE
خاطراتی از طاهر احمد زاده
مهندس محمد توسلی: می خواهم به طور خلاصه و به بهانه درگذشت مرحوم طاهر احمدزاده هروی...
IMAGE
راهبرد پیش رو: "تقويت فرآيند گذار به دموكراسي"
مهندس محمد توسلی: در دوران دوازدهمين انتخابات رياست جمهوري اردیبهشت 1396 و همچنين...
IMAGE
صفر ریال/خاطره مرحوم احمدزاده از سفر مهندس بازرگان بعنوان نخست وزیر به خراسان
محسن قناويزچي: طاهر احمد زاده بزرگ مردی است که تکرار شدنی نیست. خاطرم هست پس از...
IMAGE
غروب خورشید یک اسطوره
حسن یوسفی‌اشکوری:   اصطلاحات و عناوین در زبان رایج و محاوره‌ای فارسی دیری است که...
IMAGE
طاهرآقا احمدزاده؛ هفت دهه مبارزه
مرتضی کاظمیان : انگار همین دیروز بود، بهار ۱۳۸۰؛ از زیر چشم‌بند و در محوطه کوچک...
IMAGE
طاهرآقا، آخرین آزاده قلندرِ خراسانی
حسن فرشتیان: اولین بار او را در آغوش مردمانی دیدم که عاشقانه او را در خیابان‌های...
IMAGE
همراه با بسته‌نگار
دکتر سیدمحمدمهدی جعفری: در بهار ۱۳۴۰ به انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شیراز...
IMAGE
از او یک ترک اولی ندیده‌ام بمناسبت بزرگداشت محمد بسته نگار
مهندس لطف الله میثمی: با محمد بسته‌نگار از بدو ورودش به دانشکده حقوق دانشگاه...
IMAGE
بسته نگار،نگار ما
تقی رحمانی: ارج  نهادن به بسته نگار که نامش محمد است برای  امثال من در چند نکته مهم...

مصاحبه ها

IMAGE
خاطراتی از ۶۰ سال مبارزه، بازخوانی مصاحبه با مرحوم طاهر احمدزاده
کانون به یک پایگاه مهم برای نهضت ملی تبدیل شد و پس از کودتا هم نقش عمده‌ای در نهضت...
IMAGE
تقویت روند کادرسازی علمی در دانشگاه‌ها
تشکیل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه در گفت‌وگوی «آسمان آبی» با مهندس محمد توسلی:...
IMAGE
تهران و بحران زلزله
گفت و گو با مهندس محمد توسلی: زلزله کرمانشاه و تبعات بعد از آن بهانه‌ای شد تا...
IMAGE
بیانیه های الجزایر در گفتگو با بهزاد نبوی
گفتگوی سایت جماران با مهندس بهزاد نبوی: بهزاد نبوی در این گفت و گو، به بازخوانی،...
IMAGE
چالش های اصلی مدیریت شهر تهران
محافظه کاران نمی خواهند رانت ها را از دست بدهند  گفت وگوی روزنامه آرمان با مهندس...
IMAGE
بازخوانی مصاحبه مهندس توسلی با صدا پیرامون پیامد های اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری
گفت وگوی هفته نامه صدا با مهندس محمد توسلی: زمانی که دانشجویان انجمن‌های اسلامی...
IMAGE
درس ها و عبرت هایی از اشغال سفارت آمریکا
گفت و گوی نشریه دانشجویی مدار با مهندس محمد توسلی:   دانشجویان همواره  قلب تپنده...
IMAGE
تولد کوروش را به‌نام روز همبستگی اقوام ایرانی نامگذاری کنید
 گفت و گوی مهندس امیر خرم با روزنامه آسمان آبی: از زمانی که از تعامل سه‌حوزه تمدنی...
IMAGE
از جریان نفوذی شکست خوردیم. گفتگو با ابراهیم یزدی
سید مهدی دزفولی - تاریخ ایرانی: دکتر ابراهیم یزدی از چهره‌های شناخته‌شده و...
IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...