جایگاه امروز گفتمان بازرگان

مهندس محمد توسلی:

در آستانه چهلمین سالروز پیروزی انقلاب و در بیست و سومین سالگرد در گذشت زنده یاد مهندس مهدی بازرگان ضمن ارزیابی عملکرد چهار دهه گذشته عملکرد جمهوری اسلامی در عرصه های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی می توان به بسیاری از سوالات مطرح برای نسل جوان امروز در خصوص عملکرد مهندس بازرگان در دولت موقت و چالش های مدیریتی آن دوران و پیامد های اشغال سفارت آمریکا، هشت سال جنگ تحمیلی و به ویژه مواضع مهندس بازرگان پس از رخدادهای خرداد 60 و بسته شدن فضای سیاسی ایران و ... پاسخ داد. راقم این سطور مایل است در این فرصت کوتاه فقط به چند سوال کلیدی مطرح شده پاسخ دهد.

سوال نسل جوان امروز این است که « گفتمان بازرگان چه ویژگی داشته و آزادی چه جایگاهی در این گفتمان دارد و چرا دولت بازرگان نتوانست بیش از نه ماه دوام بیاورد، و راهبرد تلاش های او و یارنشان در نهضت آزادی ایران  در دهه های بعد بر چه گفتمانی استوار بود و نهایتا چرا در یکی از آثار پایانی خود تصریح کرد که
« آخرت و خدا، هدف بعثت انبیاء» بوده ( مجموعه آثار جلد 17) و حکومت از «نا گفته های بعثت»  پیامبر است.  ( مجموعه آثار جلد 26 بازیابی ارزش ها)

بررسی حدود 300 اثر مهندس بازرگان که در 30 جلد مجموعه آثار آنمرحوم توسط بنیاد فرهنگی مهندس مهدی بازرگان تدوین شده است نشان می دهد که « بازرگان یک فرد نیست. یک گفتمان است؛ در حوزه دین شناسی و کنش اجتماعی و سیاسی و یک راه حل است برای عبور از بحران های فراگیر جامعه امروز».    

یکی از مشکلات راهبردی جامعه ما فرهنگ استبدادی است که  مهندس بازرگان در طول بیش از 60 سال حيات فكري و سياسي خود به آن پرداخته و در هر دهه متناسب با شرایط بطور مستمر راهبرهای لازم را مطرح ساخته است. مدافعات مهندس بازرگان در دادگاه نظامي سال  43 که در مجمعه آثار 6  چاپ شده و در آن توضیح داده شده « چرا ما دچار استبداد شدیم و چرا با استبداد مخالفیم » می تواند زمینه های تاریخی و اجتماعی این معضل جامعه ما را برای علاقمندان به ویژه نسل جوان روشن سازد. مهندس بازرگان در دوران سلطه فرهنگ ماركسيسم بر ادبيات سياسي ايران در دهه های قبل از انقلاب و همچنين در سالهاي بعداز انقلاب که آزادی را «کالای لوکس» توصیف می کردند و برای آزادیخواهان طلب مرگ می کردند هيچگاه تاثیر نپذیرفت و انسجام انديشه سياسي خويش را حفظ کرد. در آموزه‌هاي قرآني اين خصوصیت را از ويژگي خاص مؤمنان راستين و اهل تقوي بر شمرده است كه صاحب « قول سديد » هستند.

مباني انديشه سياسي و گفتمان مهندس بازرگان، به‌طور مشخص درخصوص آزادي، حاكميت ملي (دموكراسي) و حقوق و كرامت انسان (حقوق بشر) و پيش از آن نفي استبداد، خودكامگي و اقتدارگرايي است.

مهندس بازرگان در اردیبهشت سال 40 به هنگام تاسیس نهضت آزادی گفت  « آن آزادي كه نهضت آزادي ايران به نام آن و به‌خاطر آن تأسيس شده تقليد از مغرب‌زمين نبود بلكه تبعيت از اسلام و قرآن بود ... در اعلاميه يا افتتاحيه تأسيس نهضت آزادي در سال 1340 گفته بوديم :

« اقتضاي اطاعت از خدا مبارزه با بندگي غير اوست و شرط سپاس ايزدي تحصيل آزادي براي بكار بستن آن از طريق حق و عدالت و خدمت است. ما بايد منزلت و مسئوليت خود را در جهان خلقت بشناسيم تا به رستگاري و پيروزي نائل شويم.» و سپس  اضافه  مي‌كنند :« ما آزادي بيان، اجازه اجتماع و دخالت معقول قانوني در امور كشور را به عنوان حقي الهي و مقدمه‌اي براي انجام وظيفه ديني، از دولتها مطالبه مي‌نمائيم و براي پاك كردن و پاك بودن جامعه است كه اصرار داريم آزادي باشد تا هر صاحب‌نظر و هر شاكي و ناراضي و ضعيف، يا مدافعين آنها، بتوانند بدون دغدغه خاطر، حرف خود را بگويند و حق خود را بخواهند.»

مهندس بازرگان و ياران او در طول چنددهه گذشته بخش عمده‌اي از تلاش و تكاپوي خويش را متوجه استبداد ـ به هرصورت و به هر نام ـ نموده‌اند. زيرا آزاديخواهي و استبدادزدائي را دو روي يك سكه مي‌دانند.

در غياب آزادي چيزي جز استبداد، ديكتاتوري يا اختناق و اسارت و هلاكت نخواهد بود. براين پايه مهندس بازرگان مي‌گفت : « گرفتن آزادي از انسان بزرگترين خيانت به سرنوشت او و اهانت به مقام و حيثيت انسان بوده و آدميزاد را به حيوانيت و بردگي سوق مي‌دهد»

اگرچه مهندس بازرگان و ياران او به استبداد و مظاهر آن توجه بيشتر داشته و مبارزه با آنرا در سطح بالا و مقدم به مبارزه با استعمار يا استيلاي خارجي مي‌دانند اما همواره استبداد و استيلا را دو دشمن آزادي و حاكميت ملي مي‌دانند زيرا با تأمين آزادي و حاكميت ملي (دموكراسي) است كه شكست آن دو حاصل مي‌شود.

حافظ و ضامن آزادي چيزي جز خود مردم يا حاكميت ملي ازطريق انتخابات آزاد و مراقبت مستمر مردم با انجام فريضه قرآني امربه معروف و نهي‌ازمنكر  یعنی آگاهی بخشی نمي‌تواند باشد و درغيراينصورت همانگونه كه مولاي متقيان در نهج‌البلاغه فرموده‌اند اشرار بر جامعه مسلط خواهند شد و دعاها مستجاب و خواسته ها برآورده نمي‌شود.

براساس اين گفتمان آزادي و دموكراسي فرايندي است كه مردم بايد در طي آن بتدريج با تقويت نهادهاي مدني از جمله احزاب آن را بياموزند و رفتار فردي و اجتماعي خود را اصلاح كنند. به‌نظر مي‌رسد گفتمان غالب در جامعه امروز ما به‌رغم وجود طيف ديدگاههاي اجتماعي همين گفتمان و انديشه سياسي مهندس بازرگان يعني آزاديخواهي، و استقرار حاكميت ملي است تا تحقق عدالت و تأمين استقلال كشور امكان‌پذير گردد.  

در چارچوب چنین گفتمانی مهندس بازرگان و یاران او در نهضت آزادی ایران در راستای پیگیری مطالبات تاریخی ملت ایران در مدیریت انقلاب در داخل و خارج از کشور مشارکت کردند و در شرایط حساس سیاسی ایران در 15 بهمن ماه 57 برای تشکیل دولت موقت و اجرای برنامه تصریح شده در حکم انتصاب ایشان توسط رهبر فقید انقلاب با همکاری سایر نیروهای ملی و مسلمان برنامه دوران انتقال و استقرار نظام جدید را با درایت مدیریت کردند و در چارچوب چشم اندازی که آقای خمینی در مصاحبه ها و سخنرانی های خود در بام رسانه های جهانی در نوفل لوشاتو فرانسه برای جمهوری اسلامی تصویر کرده بودند انتخابات 12 فروردین را برگزار کردند و مردم با اکثریت قاطع با چنین چشم اندازی به جمهوری اسلامی رأی دادند.  اما جنگ قدرت و تداخل در مدیریت کشور و نقشی که طیف جریان چپ ایفاء کرد و بطور خلاصه  نقشی که عوامل نفوذی بیگانگانی که در اثر انقلاب منافع خود را از دست داده بودند و تحریکات آنان که با هدف بی ثبات کردن جامعه صورت می گرفت؛ فضایی به وجود آمده بود که دیگر ادامه خدمات دولت موقت امکان پذیر نبود. به همین علت در طول سال 58 حد اقل دو بار استعفای خود را به شورای انقلاب تسلیم کردند و قرار بود با ادغام دولت موقت و شورای انقلاب از تداخل ها جلوگیری بعمل آید. اما بعد از اشغال سفارت آمریکا و فضای سیاسی که پس از بازگشت مهندس بازرگان و همراهان ایشان دکتر چمران و دکتر یزدی از سفر الجزایر، به ویژه در رسانه ها، به وجود آمد که اجبارا دولت موقت استعفای خود را تسلیم رهبر انقلاب کرد و با تمهیداتی که در صدا و سیما تدارک شده بود و متن استعفا قبل از پذیرش آن منتشر شد؛ استعفای دولت موقت ضمن تشکر از خدمات وتایید مراتب دیانت و صداقت آنان پذیرفته شد. نسل جوان امروز برای آگاهی از درد دل مهندس بازرگان و نکات تاریخی که در آن مقطع مطرح بود  شایسته است  آخرین گزارش مصاحبه تصویری ایشان را که در سال های اخیر در فضای مجازی منتشر شده با دقت بررسی کنند و به این سوال پاسخ دهند: چرا مهندس بازرگان پذیرش این استعفا را «عروسی دوم» خود توصیف می کند؟

آن چه امروز برای نسل جوان آموزنده است این الگوی رفتاری مهندس بازرگان و یاران ایشان بعد از پذیرش استعفاست.  منش و خط مشی مهندس بازرگان و یاران ایشان در نهضت آزادی همواره نگاه جامعه محور بوده نه قدرت محور. اگر نتوانستند به گفتمان خودشان در درون قدرت عمل کنند به راهبرد خود در عرصه عمومی جامعه برگشتند و به رسالت آگاهی بخشی خود ادامه دادند و منفعل نشدند. مهندس بازرگان باز هم در شورای انقلاب حضور پیدا کرد و صحنه را ترک نکرد. آن چه برایشان در آن مقطع مهم بود زمینه سازی راهبردی برای ایستادگی در مقابل انحرافات از قانون و آرمان های تاریخی ملت ایران بود که در چارچوب  بینش و منش راهبردی خود در کنگره تیر ماه 1359  نهضت آزادی ایران انجام شد. به رغم فضای ملتهب و جنگ قدرت که نهایتا به خشونت های خرداد 60 انجامید؛ اما مهندس بازرگان و یاران ایشان در مصوبات آن کنگره تصریح کردند که راه حل «مبارزه قانونی، مسالمت آمیز و علنی» است. بر همین منش در قریب چهار دهه گذشته به رغم تحمل هزینه های سنگین در دهه های بعد به ویژه در دهه شصت ایستادگی و عمل کرده اند و پیامد آن فراهم شدن زمینه های رشد جنبش اجتماعی ایران در اواسط دهه هفتاد است که مردم با آگاهی به نامزد محافظه کاران « نه بزرگ» گفتند و با اعتراض به برنامه توسعه سیاسی آقای خاتمی بیش از بیست ملیون رأی دادند. با تداوم همین گفتمان اصلاحات در سال های 92، 94 و 96 ملت ما  با آگاهی و هوشمندی عمل کرده و به رغم رخداد های سال جاری و بحران هایی که مدیریت کشور با آن روبروست گفتمان بازرگان می­تواند راهکار خروج از این بحران ها باشد.

بخشی از گفتمان مهندس بازرگان که عمدتا در آثار دهه شصت و سال های پایانی عمر آن زنده یاد متمرکز بوده کار عمیق فرهنگی و اجتماعی و تبیین مبانی قرآنی انحرافاتی است که بعد از انقلاب رخ داده است و چکیده آن ها در دو اثر « آخرت و خدا، هدف بعثت انبیاء» و « نا گفته های بعثت» آمده است. بطور خلاصه همان طور که در آیه 25 سوره حدید تصریح شده رسالت همه انبیاء از جمله پیامبر اسلام که خداوند تمام ابزار های آگاهی بخشی ( کتاب و میزان) را در اختیار آن ها قرار داده برای این هدف بوده که مردم ( شهروندان) اقامه قسط و عدالت کنند نه پیامبران و نه حتی انحصارا مومنین. بر پایه این آموزه های قرآنی و گفتمان بازرگان که به اختصار به آن اشاره شد جایگاه طبیعی نهاد دین و روحانیت در جایگاه نهاد های مدنی چون همه پیامبران و پیشوایان دینی حضور در عرصه عمومی و آگاهی بخشی است و مدیریت جامعه همان گونه که به وضوح در اصول فصل پنجم قانون اساسی « حاکمیت ملت» از جمله اصل 56 تصریح شده است به عهده شهروندان واگذار شده است.

منبع: هفته نامه صدا- 14 بهمن 96

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
در نقد سخنان حجت الاسلام احمد خاتمی
مهندس امیر خرم: در روز بیست و دوم بهمن ماه و در سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، ریاست...
IMAGE
دادستان و توجیه مرگ
علی مزروعی: دادستان تهران درباره مرگ کاووس سیدامامی اینگونه نوضیح داده است:...
IMAGE
صاعقه مرگ سیدامامی در زندان
عمادالدین باقی: یکشنبه ۲۲ بهمن ۹۶ ساعت ۳ بامداد در خبرها تیتری دیدم که چون صاعقه...
IMAGE
ظهور دوباره احمدی نژاد
احمد زیدآبادی: از نگاه من محمود احمدی نژاد، به عنوان یک مدیر اجرایی، آدم متوهمی...
IMAGE
جاسوسی فعالان محیط زیست و خیانت خیرین مدرسه ساز!
رضا علیجانی: وقتی رهبران یک کشور توهم توطئه داشته باشند همین امر به بدنه امنیتی...
IMAGE
راه حل را از یک جای دیگری از یک گروه مستقلی باید آغاز کرد
بخش هایی از نطق دکتر عبدالکریم سروش در مورد اعتراضات سراسری در ایران: خیلی عجیب...
IMAGE
دکتر سیدامامی؛ قتل، نه خودکشی
مرتضی کاظمیان: دکتر کاووس سید امامی، استاد جامعه‌شناسی و علوم‌سیاسی، و کنش‌گر...
IMAGE
انتخاب “پوشش”، حق زنان است
نرگس محمدی: سال‌هاست “پوشش زنان”، دستمایه حکومتگران در سیطره بر جامعه، تحکیم...
خوش خدمتی یک قاتل! در پاسخ به یاوه سرایی های جلال الدین فارسی درمورد امام موسی صدر
علیرضا کفایی: جلال‌الدین فارسی مجدداً سخنان قبلی خود علیه امام موسی صدر و میرحسین...
IMAGE
روایت یک وکیل فرانسوی از مرحوم قطب‌زاده و آقای خمینی در پشت صحنه انقلاب
سی و هشت سال پس از سقوط رژیم شاه، کریستیان بورگه (Christian Bourguet)، وکیل فرانسوی از نقشش...

مصاحبه ها

IMAGE
امید در جامعه‌شناسی
گفتگوی مجله خبری انجمن جامعه شناسی با سارا شریعتی: سوال: اگر بتوان گفت خوانش فلسفه...
IMAGE
دلایل اقتصادی در انقلاب ۵۷
گفتگوی عصر ایران با دکتر علی رشیدی: ایران در سال‌های ۱۲۸۵ و ۱۳۵۷ خورشیدی دو انقلاب...
IMAGE
احمد خمینی به دنبال رهبری آینده بود
پرونده ویژه زیتون در گفت‌وگو با حجت الاسلام حاج احمد منتظری: زیتون-احسان...
IMAGE
«اهداف مطرح شده در انقلاب ، عینیت پیدا نکرد»
گفتگوی دکتر حبیب الله پیمان با انصاف نیوز: «حبیب‌الله پیمان»، فعال سیاسی، ضمن...
IMAGE
ضرورت اصلاح قوه قضاییه
گفتگوی روزنامه اعتماد با محمد جواد فتحی، نماینده مجلس:   درحالی که رییس قوه قضاییه...
IMAGE
سنگ بنای «سپاه» صبح 23 بهمن گذارده شد
گفت و گوی روزنامه سازندگی با مهندس محمد توسلی: بیست‌وسوم بهمن 1357 اولین روز پیروزی...
IMAGE
گفت و گوی جوادکاشی با پیمان؛ رادیکالیسم،با حفظ ارزش‌های بنیادین لیبرالیسم
گفت وگوی ایران فردا با دکتر حبیب الله پیمان: ایران فردا - (محمدجواد...
IMAGE
دولت موقت قراردادهای اتمی را فسخ نکرد بلکه آنها را معلق گذاشت؛ گفتگو با فریدون سحابی
گفت‌و‌گوی «نسیم بیداری» با دکتر فریدون سحابی: دکتر فریدون سحابی (۱۳۱۶) استاد...
IMAGE
دولت باید در مسائل سیاسی و اقتصادی قاطعیت به خرج دهد
گفتگوی محمد بسته نگار با اعتماد آنلاین: محمد بسته نگار در گفت‌وگو با اعتمادآنلاین...
IMAGE
روایت هرمیداس باوند از دستاوردها و ناکامی های انقلاب ۵۷ در گفت وگو با «ابتکار»
گفتگوی ابتکار با دکتر هرمیداس باوند: ایران به خودی و غیرخودی تقسیم شده است. وقتی...