"دغدغه های صدر انقلاب"

مهدی معتمدی مهر

سخنرانی در دیدار نوروزی دکتر ابراهیم یزدی به مناسبت چهارمین سالگرد درگذشت مرحوم دکتر احمد صدر حاج سید جوادی

افتخار دارم که امروز پس از چهار سال دوری ناخواسته در خدمت دوستان نهضتی باشم و از سوی دیگر، منت دارم که امکان یافتم تا در خصوص حقوقدان برجسته، عضو ارشد شورای مرکزی و یکی از بنیانگزاران نهضت آزادی ایران زنده یاد جناب دکتر احمد صدر حاج سید جوادی سخنانی داشته باشم.
عنوان سخنان خود را دغدغه های صدر انقلاب نامیدم که تعبیر بامسمایی به نظر می رسد، چرا که مرحوم دکتر صدر تا واپسین لحظات حیات، نگران آرمان های تاریخی ملت ایران بود که در انقلاب اسلامی
۱۳۵۷ تجلی یافته بود.
پرسش اساسی در خصوص شخصیت های اثرگذار انقلاب و از جمله زنده یاد دکتر صدر می تواند این باشد که آیا ایشان از انقلابی که در مدیریت عالی آن نقش آفرین بود پشیمان شده بود یا خیر؟
پاسخ به این پرسش را با طرح ویژگی های اخلاقی و سیاسی آن بزرگوار و نظر صریح ایشان خواهم داد:
دکتر صدر فرزند و نتیجه شجره طیبه دین داری اخلاق مدارانه، وطن دوستی مردم گرایانه، آزادی خواهی قانون مدارانه و انضباط مسوولانه و تعالی بخشی بود که به تعبیر خودشان حاصل همراهی با سیاستمداران صادق و اخلاقی مانند زنده یادان مهندس بازرگان، دکتر سحابی و آیت الله طالقانی در بستر عضویت در تشکیلات نهضت آزادی ایران بود.
دکتر صدر همواره با افتخار خود را عضو نهضت آزادی معرفی می کرد و به ترجیح عقل جمعی بر تشخیص فردی باور داشت. زنده یاد دکتر صدر اهل همکاری بود و هرگز خودفتوایی نمی کرد.
آیات
۲۵ و ۲۶ سوره ابراهیم، معیار تمایز شجره طیبه از خبیثه را پایبندی به اصول می داند - اصلها ثابت - و شجره خبیثه را مترادف با بی اصالتی و بی ریشگی می داند. قرآن مجید در تعبیری بی بدیل شجره خبیثه را درختی می داند که از زمین کنده شده و بی ریشه است و به اصولی متکی نیست. در ادامه این آیات، آیه ای است که دکتر صدر حاج سید جوادی را مصداق آن بر می شمارم:

يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذينَ آمَنوا بِالقَولِ الثّابِتِ فِي الحَياةِ الدُّنيا وَفِي الآخِرَةِ ۖ : «خداوند کسانی را که ایمان آوردند، به خاطر گفتار و اعتقاد ثابتشان، استوار می‌دارد؛ هم در این جهان، و هم در سرای دیگر! » دکتر صدر در طول بیش از هفت دهه فعالیت سیاسی همواره متکی به اصول بود و قول و فعل ثابت داشت: ایرانی ِ مسلمان ِ مصدقی

تقوا و صداقت
زنده یاد دکتر صدر به تقوا و صداقت اهمیت بسیار می داد هم در سیاست و هم در دیانت. کسانی که با آن بزرگوار هم نشین بودند به خوبی به یاد دارند که تکرار مدام ذهن و زبان ایشان آیه
۱۹ سوره توبه بود:

يا أَ يُّها الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصّادِقِينَ»(توبه/119)
دکتر صدر در روزگاری که رییس دولت وقت مقتخر بود به این که ترمز ندارد، هر بار که این آیه را بر زبان می آورد با اندوه و نگرانی تصریح می کرد که قرآن متعمدانه و حکیمانه مقرر می کند که صرف ابراز ایمان به منزله رعایت تقوا و صداقت نیست و حال آن که تقوا هدف است و کفایت می کند. هدایت و رستگاری از آن تقواپیشگان است و نه مدعیان زبانی و در همین راستا می گفت که هر که خود را انقلابی و در راس انقلاب نامید، ضرورتا تقوا و صداقت انقلابی ندارد و هر که خود را دمکراسی خواه و آزادی خواه و عدالت خواه نامید، ضرورتا راست نمی گوید و باید به معیارها توجه داشت نه ادعاها.
دکتر صدر عمری اخلاقی زیست و به همین جهت پا به هیچ سفره ای نگذاشت. او و دوستانش در راس قدرت انقلاب بودند اما هرگز بر سفره انقلاب ننشستند. از پیشگامان دمکراسی خواهی و طرح جنبش های اصلاح طلبی بودند اما هرگز بر سفره آزادی و اصلاحات ننشستند. دکتر صدر و یارانش به اسلام باور عمیق داشتند چونان که حتی مخالفانشان هم به دین داری این جماعت اذعان داشتند اما هرگز پا به خوان نعمت و سفره دین ننهادند. چرا که دکتر صدر کاسبی و فرصت طلبی را بلد نبود.

مرحوم دکتر صدر کنش گری در چارچوب خرد جمعی تشکیلاتی و پایبندی به تحزب را شاخص رعایت تقوای سیاسی می دانست و این ویژگی در جامعه ما که روحیه تفرد و خودخواهی و خودبینی شیوع فراوان دارد، بسیار نادر است و ضمن مسوولیت پذیری ایشان، حکایت از روحیه ای متواضع دارد که اهل خودنمایی و جاه طلبی نیست‌ و از همین رو دکتر صدر نه فقط الگوی نسل جوان که الگویی برای با تجربه ها و مسن ترها و پیش کسوت هایی است که شادمانی کور می کنند و می گویند: پنجاه سال و شصت سال و .... برای دمکراسی مبارزه کرده اند اما عضو هیچ حزب و گروه و تشکیلات نبوده اند.

دکتر صدر خیرخواه بود و اصولا اصلاح طلبی اش ریشه در خیرخواهی داشت. او نه فقط خیر مردم که خیر حاکمان را هم می خواست و دریغ داشت که انسانی به خاطر موهبتی گذرا خود را به هلاکت جاودان اندازد و تاریخ را به قضاوتی منفی از خویش وا دارد. این ویژگی در نامه هایی که خطاب به مقامات می نوشتند کاملا واضح است، آن گاه که به سعدی رجوع می دهد:

" يكی را از ملوك عجم، حكايت كنند كه دست تطاول به مال رعيت دراز كرده بود و جور و اذيت آغاز كرده، تا جايي كه خلق از مكايد فعلش به جهان برفتند و از كربت جورش، راه غربت گرفتند. چون رعيت كم شد، ارتفاع ولايت نقصان پذيرفت و خزانه تهي ماند و دشمنان زور آوردند.

نكند جورپيشه سلطاني
كه نيايد ز گرگ چوپاني
پادشاهي كه طرح ظلم افكند
پاي ديوار ملك خويش بكند "

مرحوم دکتر صدر هرگز بدزبان و اهل تکفیر و سب و برچسب زنی نبود و با کسی تندی نمی کرد و حتی با مخالفانش با مهر سخن می گفت و تنها در خصوص دو نفر دیدم که تند سخن گفت: مسعود رجوی و محمود احمدی نژاد‌. دکتر صدر بیان می کرد که حتی مغول ها با ایران و اسلام چنان نکردند، چرا که اگر زمینی را می سوزاندند سال دیگر قابل کشت بود اما دولت های نهم و دهم بلایی به سر مردم و کشور ایران آوردند که تا سالها بی بار و بری سرنوشت محتوم این مملکت خواهد بود.
در خاتمه پاسخ به سوالی را که در آغاز سخنم مطرح کردم با کلامی از آن بزرگوار مطرح می کنم. دکتر صدر از انقلاب پشیمان بود یا خیر؟
ایشان در نامه ای که در
۱۵ بهمن ۱۳۹۰خطاب به ملت ایران منتشر کرد، چنین می گوید:

" آن‌چه در اين لحظات براي راقم اين سطور تاسف‌انگيز بوده و جاي عذرخواهي دارد، نه مبارزه با نظام خودكامه‌ي پهلوي يا همكاري با روحانيت يا پذيرش مسووليت يا واگذاري قدرت به تشنگان آن است كه اگر يك بار ديگر نيز خداوند حيات دوباره عطا فرمايد، سرنوشتي را جز مبارزه با ظلم، تلاش براي آزادي و حاكميت ملت ايران و رشد و تعالي اخلاق برنخواهم گزيد. هرگز از بابت ناباوري و دست نيازيدن به سياست ماكياوليستي ” هدف وسيله را توجيه مي‌كند ” و هزينه‌هايي كه از اين ناحيه به صورت فردي و جمعي متحمل شده‌ايم، متاسف نيستم، تاسف اينجانب از اين حقيقت مايه مي‌گيرد كه تمامي روشن‌فكران در برهه‌ي انقلاب 1357، از دستيابي به وحدت و بسط و گسترش نهادهاي مدني و سياسي مدرن در مقابل شبكه‌هاي سنتي اجتماعي درك درستي نداشتند و آگاهانه و متناسب با مسووليتي كه بر عهده داشتند، عمل نكردند و بر اثر بي‌تجربگي و احياناً اشتباهات عمدي و غيرعمدي، زمينه‌ي ظهور و قدرت‌گيري بلامنازع سنت‌گرايان بر تحول‌خواهان فراهم و حتي منجر به نفوذ مجدد قدرت‌هاي خارجي در مديريت نوپاي نظام جديد شد و موجبات انحراف گسترده از اصول و آرمان‌هاي انقلاب پديد آمد.
اگر ما پس از پيروزي انقلاب، همچنان شانه به شانه ايستاده و دست در دست هم، استبداد را نشانه گرفته بوديم و مشكلات را در سقوط شاه خلاصه نمي‌ديديم، امكان بازتوليدد استبداد و فروافتادن از استبداد سياسي به استبداد ديني به اين سان راحت و كم‌هزينه صورت نمي‌پذيرفت. از اين رو اينجانب به عنوان فردي كه بيش از شصت سال در عرصه‌ي سياست و اجتماع ايران حضور داشته‌ام در شرايطي كه درد و رنج جانكاه ناشي از كهولت و بيماري‌هاي جسماني به شدت رنجورم مي‌دارد و حتي گرفتن قلم بر دست را نيز دشوار مي‌سازد و تنها لقاي محبوب، مانع تداوم اين رنج خواهد شد، در اين نوشتار پاياني كه گزارشي از يك عمر تلاش صادقانه بود به ملت شريف ايران، اعلام مي‌دارد كه ضمن اعتقاد كامل به اصالت انقلاب مردمي 1357 و آرمان‌هاي آن و دفاع از عملكرد خويش و يارانمان در نهضت آزادي ايران در خلال پيروزي انقلاب و پس از آن، از كوتاهي، قصور و يا ناتواني خود به عنوان احدي از اعضاي شوراي انقلاب و دولت موقت در راستاي ممانعت از عدول حاكميت از آرمان‌هاي تاريخي ملت ايران و انحرافاتي كه از همان هفته‌هاي آغازين ايجاد شد و آشكارا به چشم مي‌خورد، عذر خواسته و از ملت ايران به جهت سختي‌ها و عسرت‌هايي كه به نام حكومت جمهوري اسلامي ايران بر آنان روا شد، پوزش طلبيده و از خداوند منان طلب آمرزش دارم."

دکتر احمد صدر حاج سید جوادی در یازدهم فرودین ۱۳۹۲ یعنی در سالروز برگزاری رفراندوم تاریخی جمهوری اسلامی که در مقام وزیر کشور دولت موقت مجری آن بود به دیدار حق شتافت. نامش زنده و یادش پررهرو باد.

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
خداحافظ طاهرآقا
درباره طاهر احمدزاده موسس کانون نشر حقایق اسلامی مشهد محمد هادی هادی زاده یزدی:...
IMAGE
خاطراتی از طاهر احمد زاده
مهندس محمد توسلی: می خواهم به طور خلاصه و به بهانه درگذشت مرحوم طاهر احمدزاده هروی...
IMAGE
راهبرد پیش رو: "تقويت فرآيند گذار به دموكراسي"
مهندس محمد توسلی: در دوران دوازدهمين انتخابات رياست جمهوري اردیبهشت 1396 و همچنين...
IMAGE
صفر ریال/خاطره مرحوم احمدزاده از سفر مهندس بازرگان بعنوان نخست وزیر به خراسان
محسن قناويزچي: طاهر احمد زاده بزرگ مردی است که تکرار شدنی نیست. خاطرم هست پس از...
IMAGE
غروب خورشید یک اسطوره
حسن یوسفی‌اشکوری:   اصطلاحات و عناوین در زبان رایج و محاوره‌ای فارسی دیری است که...
IMAGE
طاهرآقا احمدزاده؛ هفت دهه مبارزه
مرتضی کاظمیان : انگار همین دیروز بود، بهار ۱۳۸۰؛ از زیر چشم‌بند و در محوطه کوچک...
IMAGE
طاهرآقا، آخرین آزاده قلندرِ خراسانی
حسن فرشتیان: اولین بار او را در آغوش مردمانی دیدم که عاشقانه او را در خیابان‌های...
IMAGE
همراه با بسته‌نگار
دکتر سیدمحمدمهدی جعفری: در بهار ۱۳۴۰ به انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شیراز...
IMAGE
از او یک ترک اولی ندیده‌ام بمناسبت بزرگداشت محمد بسته نگار
مهندس لطف الله میثمی: با محمد بسته‌نگار از بدو ورودش به دانشکده حقوق دانشگاه...
IMAGE
بسته نگار،نگار ما
تقی رحمانی: ارج  نهادن به بسته نگار که نامش محمد است برای  امثال من در چند نکته مهم...

مصاحبه ها

IMAGE
خاطراتی از ۶۰ سال مبارزه، بازخوانی مصاحبه با مرحوم طاهر احمدزاده
کانون به یک پایگاه مهم برای نهضت ملی تبدیل شد و پس از کودتا هم نقش عمده‌ای در نهضت...
IMAGE
تقویت روند کادرسازی علمی در دانشگاه‌ها
تشکیل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه در گفت‌وگوی «آسمان آبی» با مهندس محمد توسلی:...
IMAGE
تهران و بحران زلزله
گفت و گو با مهندس محمد توسلی: زلزله کرمانشاه و تبعات بعد از آن بهانه‌ای شد تا...
IMAGE
بیانیه های الجزایر در گفتگو با بهزاد نبوی
گفتگوی سایت جماران با مهندس بهزاد نبوی: بهزاد نبوی در این گفت و گو، به بازخوانی،...
IMAGE
چالش های اصلی مدیریت شهر تهران
محافظه کاران نمی خواهند رانت ها را از دست بدهند  گفت وگوی روزنامه آرمان با مهندس...
IMAGE
بازخوانی مصاحبه مهندس توسلی با صدا پیرامون پیامد های اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری
گفت وگوی هفته نامه صدا با مهندس محمد توسلی: زمانی که دانشجویان انجمن‌های اسلامی...
IMAGE
درس ها و عبرت هایی از اشغال سفارت آمریکا
گفت و گوی نشریه دانشجویی مدار با مهندس محمد توسلی:   دانشجویان همواره  قلب تپنده...
IMAGE
تولد کوروش را به‌نام روز همبستگی اقوام ایرانی نامگذاری کنید
 گفت و گوی مهندس امیر خرم با روزنامه آسمان آبی: از زمانی که از تعامل سه‌حوزه تمدنی...
IMAGE
از جریان نفوذی شکست خوردیم. گفتگو با ابراهیم یزدی
سید مهدی دزفولی - تاریخ ایرانی: دکتر ابراهیم یزدی از چهره‌های شناخته‌شده و...
IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...