با شریعتی، در جستجوی عدالت | گزارش همایش یادمان چهلمین سالگرد شریعتی در پاریس

همایش بازگشت به عدالت در پاریس برگزار شد؛ در چهلمین سالگرد درگذشت دکتر علی شریعتی این یکی از سلسله برنامه‌هایی بود که در نقاط مختلف جهان برگزار شد و هنوز نیز ادامه دارد هرچند در ایران از برگزاری چنین برنامه‌ای در خانه‌ی شریعتی یعنی حسینیه ارشاد تهران و نیز دانشگاه تربیت مدرس جلوگیری شد.

به گزارش کلمه، در آغاز همایش پاریس، شهاب عموپور که اداره‌ی جلسه را برعهده داشت از فعالیت‌های «کمیته یادمان چهلمین سالگرد درگذشت دکتر شریعتی» گفت و به معرفی کتاب «شریعتی، امروز و آینده ما» پرداخت که به کوشش همین کمیته و به تازگی منتشر شده و شامل تازه‌ترین روایت‌ها و نقدهای جمعی از پژوهشگران ایرانی پیرامون آراء و آثار شریعتی است.

ممکن: بزرگداشت شریعتی را در زندان هم تحمل نکردند

این نشست با سخنان دکتر مهدی ممکن افتتاح شد؛ فعالِ ۸۴ساله‌ی ملی مذهبی که از شاگردان مرحوم محمدتقی شریعتی در مشهد و نیز از همفکران دکتر علی شریعتی بود و پس از همکاری با دولت موقت مهندس مهدی بازرگان و تحولات پس از آن، به پاریس مهاجرت کرد. دکتر ممکن در سخنانش بر اهمیت برگزاری این نشست‌ها تاکید کرد و گفت: «در سال ۵۶ بزرگداشت شریعتی در زندان را هم تحمل نکردند؛ وقتی خبر درگذشت شریعتی در روزنامه‌ها منتشر شد ما در زندان بودیم و با دریافت خبر از طریق روزنامه‌ای که به بند می‌آمد تصمیم گرفته شد بزرگداشتی برای او برگزار کنیم؛ اما با شروع مراسم، گارد زندان ریختند و پس از جلوگیری از ادامه برنامه، ۱۲نفر از جمله من را با خود بردند و به بند دیگری منتقل کردند».

مهدی ممکن پس از نقل خاطراتی از زندان، از زمانی یاد کرد که دانش آموز کلاسی بود که استاد محمد تقی شریعتی (پدر دکتر علی شریعتی) معلم آن کلاس بود. او با اشاره به آن شیوه‌ی آموزشی و تربیتی گفت:«اهمیت روشنفکری و روشنگری‌های این پدر و پسر در شرایط بعد از رضاخان و ظلمی که بر جامعه رفته بود به ویژه در شرایط حاکم بر مشهد بیشتر قابل فهم است». ممکن تلاشی که شریعتی‌ها کردند را تلاشی پیامبرگونه خواند و گفت: «وقتی در کتاب‌های استحمار، از کجا آغاز کنیم، و شرایط روشنفکری، مباحث شریعتی را می‌بینید می‌فهمید که گویی به تعبیر قرآن از میان مردم کسی برگزیده شده تا هر چه بر آنها گذشته را به آنها نشان دهد و به رهایی‌شان کمک کند».

اکبرین: ابوذر، کشفِ تدریجی شریعتی بود نه انتخاب او

«شریعتی و تجربه‌ی ابوذر» عنوان بحثی بود که محمد جواد اکبرین دین‌پژوه و روزنامه‌نگار در این همایش مطرح کرد. او با این پرسش آغاز کرد که «آیا شریعتی در اینکه شخصیت ابوذر را نماد عدالتخواهی در اسلام می‌داند مبالغه کرده است؟ آیا او ابوذر را انتخاب کرده و بر بقیه نمادهای صدر اسلام برتری داده و می‌خواسته از او کاراکتری بسازد برای تزریق انقلابی‌گری در جامعه چنانکه برخی ادعا کرده‌اند؟» پاسخ او به این پرسش این بود که «تاریخ و میراث به جا مانده از ابوذر نشان می‌دهد که شریعتی ابوذر را انتخاب نکرده بلکه به تدریج او را کشف کرده است؛ ابوذر، اول مسئله‌ی شریعتی بود و به تدریج تبدیل به پاسخِ شریعتی شد. برای معرفی ابوذر با ترجمه‌ی یک داستان آغاز کرد اما به تدریج، خود نیز ابوذر را تجربه کرد».

به باور اکبرین «ابوذر در دورانی زبان به اعتراض علیه حکومت گشوده که طبقه‌ای به وجود آمد که مرتکب می‌شد هر آنچه را که بر روحانیان و راهبان پیش از اسلام خرده می‌گرفتند. محور اعتراضات ابوذر بر خلافت اسلامیِ وقت، آیه ۳۴ سوره توبه است که روحانیان را ملامت می‌کند که مال مردم را می‌خورند و طلا و نقره را گنج و ذخیره می‌کنند و انفاق نمی‌کنند. یعنی فقرِ مردم را نادیده می‌گیرند تا دستگاه سلطه‌ی خود را به قیمت لاغریِ جامعه فربه و متورم کنند».

این پژوهشگر دینی انحصارطلبی در ثروت، قدرت و معرفت را آفت خلافت اسلامی در دوران ابوذر دانست و گفت: «حکومت اسلامی در دوران ابوذر منطق صریحی دارد؛ حاکمِ شام می‌گوید: المالُ مال‌الله و أنا خلیفه‌الله! مال، مالِ خداست و من خلیفه‌ی خدایم و از سوی خدا مجازم تا هرگونه که بخواهم در آن تصرف کنم. این انحصارطلبی در ثروت بعدها دامنه پیدا می‌کند و به انحصار طلبی در قدرت و معرفت هم می‌رسد و مثلا می‌گوید قدرت از آنِ خداست و من خلیفه‌ی مشروعِ خدایم. شریعتی می‌گوید جهت‌گیری ابوذر درست و دقیق بوده و می‌دانست کجا را هدف گرفته است».

اکبرین در بخش دیگری از سخنانش به «عدالتخواهی در تجربه ابوذر و راویِ او یعنی شریعتی» پرداخت و گفت: «شریعتی با تکیه بر تجربه‌ی ابوذر، عدالتخواهی را «به مثابه فرهنگ» دنبال و ترویج می‌کند نه به مثابه یک روش. ابوذر از عدالت نمی‌گفت تا به دنبال سقوط خلافتِ اسلامی در زمان خودش باشد، اما خلیفه‌ی وقت مدتی بعد از تبعید و مرگ ابوذر سقوط کرد و کشته شد. از قضای روزگار مدتی پس از شریعتی هم حکومتِ وقت از هم پاشید. نه سقوط خلیفه لزوما نتیجه‌ی اعتراض‌های ابوذر بود و نه سقوط شاه لزوما نتیجه‌ی روشنگری‌های شریعتی. اعتراض به فقدان عدالت، حداقلِ مسئولیت‌پذیری است و مسئولیتِ ناشنواییِ حکومت و پیامدهایش را نباید به حساب معترض گذاشت». اکبرین با اشاره به سخنی از امام علی در خطبه ۳۰ نهج‌البلاغه افزود: «این قاعده‌ی الهیِ طبیعت است که اگر بی‌عدالتی و انحصارطلبیِ حاکم و تحمل جامعه از حد بگذرند انفجار حاصل می‌شود».

رحمانی: برای عدالت، نقشه راه می‌خواهیم نه فلسفه

«شریعتی، فلسفه عدالت یا مدل عدالت» محور سخنان تقی رحمانی، نویسنده و فعال ملی مذهبی بود؛ او تاکید کرد که شریعتی علیرغم حقیقت‌طلبی و عدالتخواهی‌اش «زمانی که از ایده به تاریخ و جامعه می‌آمد توجه راهبردی هم داشت». رحمانی افزود: «مشکل ما نداشتن فلسفه یا ایده عدالت نیست؛ مشکل بزرگتر ما فقدان برنامه و نقشه راه عملی برای عدالت است که در جامعه نفتی و حکومت نفتی تحقق آن آسان هم نیست. امروز هم در جامعه و هم در حکومت در میان دور باطلی از پوپولیسم و بورکراسی و بورکرات شبه لیبرال گرفتار آمده‌ایم که یکدیگر را توجیه می‌کنند».

رحمانی با تاکید بر اینکه «در سپهر عدالت‌طلبانه شریعتی به نقشه راهی نیاز داریم که از سر تجربه باشد» گفت: «به الگو و ایده‌ای مانند “زیست مسلمانی مهندس میرحسین موسوی” توجه نشده چرا که بسیاری از اصلاح‌طلبان به لحاظ نظری در برابر ایده‌های لبیرالی سپر انداخته‌اند». این فعال ملی مذهبی، ایده مهندس موسوی را یکی از راه‌های راهبردیِ معطوف به الگو خواند و در ادامه به معرفی عناصر دیگری از این تجربه پرداخت: «توسعه متوازن، ایده مهندس عزت‌الله سحابی است که فراتر از لبیرال یا سوسیال است اما سمت عدالت طلبانه دارد و محصول تلفیق عدالت و هم تجربه مدیریتی است. از سوی دیگر نگاه روحانیت رفورم‌گرا که به گشودگی احکام فکر می‌کند و نیز جامعه مدنی و روشنفکران مطالبه‌گر که حقوق قومی، فرهنگی و جنسیتی می‌خواهند. بی‌گمان این گرایشان یکسان نیستند اما می‌توانند در بستری به سمت برنامه عملی برای توسعه متوازن در اقتصاد، فرهنگ و سیاست و اجتماع بروند».

رحمانی افزود: «واقعیت به ما گوشزد می‌کند اصلاح‌طلبی در گرایش غالب خود به عدالت توجه نداشته و اگر مهندس سحابی را چپ شریف می‌خوانند باید به نگاه توسعه‌ی متوازن او توجه کنند؛ کاری که چون خاتمی انجام نداد احمدی‌نژاد سر برآورد».

رحمانی در پایان با اشاره به مطالبات مشخص جامعه مدنی و روشنفکران ایرانی گفت: «پیوند این دو، برنامه‌ای راهبردی خلق می‌کند که به عدالت نزدیک است؛ روشنفکران ایرانی باید به جای تقلید، ایده جهانی را با تجربه داخلی تلفیق کنند زیرا غرب برای جامعه و حکومتِ نفتی هیچ مدل اجرائی ندارد چون خودش متکی به نفت نیست».

کاظمیان: به هر سه نظر داشت؛ سوسیالیسم، دموکراسی و معنویت

«شریعتی و سوسیال دموکراسی» عنوان بحث آخرین سخنران همایش بود؛ مرتضی کاظمیان، روزنامه‌نگار و فعال ملی مذهبی، شریعتی را از چهره‌های شاخص اردوگاه چپ مذهبی در ایران معاصر توصیف کرد و گفت: «او در صف و طیفی قرار می‌گیرد که در دوران مشروطه با افرادی چون میرزا کوچک‌خان جنگلی و شیخ محمد خیابانی، و بعدتر پس از تکوین دولت ـ ملتِ مدرن در ایران با کسانی مانند محمد نخشب و آیت‌الله طالقانی تعریف می‌شود؛ جریانی که در بخش مهمی از نیروهای ملی مذهبی و نیز طیفی از اصلاح‌طلبان و سبزها، تداوم یافته است».

کاظمیان پس از معرفی «خداپرستان سوسیالیست» به عنوان نقطه عزیمت شریعتی، توجه همزمان به سوسیالیسم، دموکراسی و معنویت را از ویژگی‌های گفتمان او دانست و افزود: «او از یاد نمی‌برد که نگاه معنوی و تاکیدهای اخلاقی خود را از منظر نواندیشی دینی، به سوسیالیسم ضمیمه کند؛ از همین زاویه، میان سوسیالیسمِ مورد تاکید خود و سوسیالیسم ماتریالیستی، فاصله‌گذاری می‌کرد».

به باور کاظمیان «می‌توان مدعی شد که در اندیشه شریعتی، آزادی بر عدالت تقدم دارد. به بیان دیگر، در مانیفست و مثلث عرفان، برابری و آزادی که او در سال‌های پایان زندگی‌اش مطرح کرد، معنویت و اخلاق در جامعه استبدادزده و آکنده از اختلاف طبقاتی و فقر و استثمار، مفقود و منتفی است. از همین زاویه، او از مذهبی که تبدیل به خرافات و توجیهات به نفع طبقه حاکم می‌شود و ابزاری در دست متولی‌های منجمدشده و دستگاه روحانیت انتقاد می‌کند».

این فعال ملی مذهبی در بخش دیگری از سخنانش به نوع نگاه شریعتی به انقلاب پرداخت و گفت: «او پیروزی قبل از خودآگاهی را آغاز فاجعه می‌دانست و همه انقلاب‌های زودرس را به صراحت نفی می‌کرد؛ او ترجیح می‌داد که چند نسل کار کنند و بعد به نتیجه برسند و به تصریح خودش: کسانی که به‌سرعت به نتیجه رسیده‌اند، بعد، امتیازات قبل از انقلاب‌شان را هم از دست داده‌اند». کاظمیان افزود: «انقلاب درحالی به پیروزی رسید که چاپ و انتشار کتاب‌های “معلم”اش (شریعتی) خیلی زود ممنوع و منتفی شد و طیف‌های قابل توجهی از همدلان و همفکران شریعتی هدف سرکوب قرار گرفتند و به اردوگاه اپوزیسیون پیوستند. خودش پیش‌تر گفته بود: هرگز از دوباره جان‌گرفتن ابلیس بی‌جان‌شده، غافل مباش! که انقلاب، پس از پیروزی نیز، همواره، در خطر انهدام است».

وی در پایان سخنرانی‌اش به این جمع‌بندی رسید که «تا اطلاع ثانوی، تاکیدهای شریعتی بر آزادی (رهایی از استبداد، و گذار به دموکراسی) و برابری (تحقق عدالت به‌مثابه انصاف) و نیز نواندیشی و اصلاح دینی، همچنان موضوعیت دارد و برای تعقیب توسط سوسیال دموکرات‌های نوگرا، واجد اهمیت خواهد بود».

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
خداحافظ طاهرآقا
درباره طاهر احمدزاده موسس کانون نشر حقایق اسلامی مشهد محمد هادی هادی زاده یزدی:...
IMAGE
خاطراتی از طاهر احمد زاده
مهندس محمد توسلی: می خواهم به طور خلاصه و به بهانه درگذشت مرحوم طاهر احمدزاده هروی...
IMAGE
راهبرد پیش رو: "تقويت فرآيند گذار به دموكراسي"
مهندس محمد توسلی: در دوران دوازدهمين انتخابات رياست جمهوري اردیبهشت 1396 و همچنين...
IMAGE
صفر ریال/خاطره مرحوم احمدزاده از سفر مهندس بازرگان بعنوان نخست وزیر به خراسان
محسن قناويزچي: طاهر احمد زاده بزرگ مردی است که تکرار شدنی نیست. خاطرم هست پس از...
IMAGE
غروب خورشید یک اسطوره
حسن یوسفی‌اشکوری:   اصطلاحات و عناوین در زبان رایج و محاوره‌ای فارسی دیری است که...
IMAGE
طاهرآقا احمدزاده؛ هفت دهه مبارزه
مرتضی کاظمیان : انگار همین دیروز بود، بهار ۱۳۸۰؛ از زیر چشم‌بند و در محوطه کوچک...
IMAGE
طاهرآقا، آخرین آزاده قلندرِ خراسانی
حسن فرشتیان: اولین بار او را در آغوش مردمانی دیدم که عاشقانه او را در خیابان‌های...
IMAGE
همراه با بسته‌نگار
دکتر سیدمحمدمهدی جعفری: در بهار ۱۳۴۰ به انجمن اسلامی دانشجویان دانشگاه شیراز...
IMAGE
از او یک ترک اولی ندیده‌ام بمناسبت بزرگداشت محمد بسته نگار
مهندس لطف الله میثمی: با محمد بسته‌نگار از بدو ورودش به دانشکده حقوق دانشگاه...
IMAGE
بسته نگار،نگار ما
تقی رحمانی: ارج  نهادن به بسته نگار که نامش محمد است برای  امثال من در چند نکته مهم...

مصاحبه ها

IMAGE
خاطراتی از ۶۰ سال مبارزه، بازخوانی مصاحبه با مرحوم طاهر احمدزاده
کانون به یک پایگاه مهم برای نهضت ملی تبدیل شد و پس از کودتا هم نقش عمده‌ای در نهضت...
IMAGE
تقویت روند کادرسازی علمی در دانشگاه‌ها
تشکیل انجمن اسلامی مدرسین دانشگاه در گفت‌وگوی «آسمان آبی» با مهندس محمد توسلی:...
IMAGE
تهران و بحران زلزله
گفت و گو با مهندس محمد توسلی: زلزله کرمانشاه و تبعات بعد از آن بهانه‌ای شد تا...
IMAGE
بیانیه های الجزایر در گفتگو با بهزاد نبوی
گفتگوی سایت جماران با مهندس بهزاد نبوی: بهزاد نبوی در این گفت و گو، به بازخوانی،...
IMAGE
چالش های اصلی مدیریت شهر تهران
محافظه کاران نمی خواهند رانت ها را از دست بدهند  گفت وگوی روزنامه آرمان با مهندس...
IMAGE
بازخوانی مصاحبه مهندس توسلی با صدا پیرامون پیامد های اشغال سفارت آمریکا و گروگانگیری
گفت وگوی هفته نامه صدا با مهندس محمد توسلی: زمانی که دانشجویان انجمن‌های اسلامی...
IMAGE
درس ها و عبرت هایی از اشغال سفارت آمریکا
گفت و گوی نشریه دانشجویی مدار با مهندس محمد توسلی:   دانشجویان همواره  قلب تپنده...
IMAGE
تولد کوروش را به‌نام روز همبستگی اقوام ایرانی نامگذاری کنید
 گفت و گوی مهندس امیر خرم با روزنامه آسمان آبی: از زمانی که از تعامل سه‌حوزه تمدنی...
IMAGE
از جریان نفوذی شکست خوردیم. گفتگو با ابراهیم یزدی
سید مهدی دزفولی - تاریخ ایرانی: دکتر ابراهیم یزدی از چهره‌های شناخته‌شده و...
IMAGE
ضرورت گسترش دموکراسی مشارکتی برای پر کردن شکاف‌های قومی در خاورمیانه
گفتگوی روزنامه همدلی با دکتر حبیب الله پیمان: وضعیت آشفته منطقه خاورمیانه،...