asnad

sadr yadname

yazdi

جلد اول

(نسخه کامل / 11 مگابایت)

 

جلد دوم: دفتر نخست

(نسخه بدون تصاویر / 5 مگابایت)

 

جلد دوم: دفتر نخست

(نسخه با تصاویر / 68 مگابایت)

 

جلد سوم: 118 روز در نوفل لوشاتو

(6 مگابایت)

 

شرح بازگشت به ایران

در فروردین 1381 و احضار به دادگاه

(3 مگابایت)

 

کتاب ها PDF و به شکل زیپ شده اند.
پس از دانلود، فایل ها را آنزیپ نمایید.

facebook

azadi

bazargan

 sahabi

ezat-sahabi

ebrahim yazdi

seyed-javadi

taleghani

mizankhabar 

IMAGE
مراسم بیست و سومین سالگرد درگذشت مهندس بازرگان در قم برگزار شد (گزارش تصویری بهمراه متن سخنرانی)
شنبه, 30 دی 1396
  میزان: بیست و سومین سالگرد درگذشت مهندس مهدی بازرگان در قم و در آرامگاه بیات در تاریخ جمعه 29 دیماه96 با حضور بستگان و علاقمندان ایشان و اعضای نهضت آزادی و سایر آزاد اندیشان برگزار شد. در این مراسم که صبح جمعه برپا شد آقایان حجت الاسلام دکتر سلیمانی، دکتر غروی، احد کاظمی و عماد بهاور برای حضار به سخنرانی پرداختند. حضار همچنین پس از این مراسم به اتفاق حجت الاسلام حاج احمد منتظری بنا به رسم همیشگی در بیت مرحوم آیت الله العظمی منتظری حضور...
IMAGE
مشي سياسي نخست‌وزير دولت موقت در گفتگوی روزنامه شرق با مهندس محمد توسلي
پنج شنبه, 28 دی 1396
گفتگوی روزنامه شرق با مهندس محمد توسلی، دبیرکل نهضت آزادی ایران بمناسبت درگذشت مرحوم مهندس مهدی بازرگان (متن کامل): (محمد توسلي از  مشي سياسي نخست‌وزير دولت موقت مي‌گويد) حسين جلالي: ٢٩دي سال ۱۳۷۳ مهندس مهدي بازرگان، نخست‌وزير دولت موقت و دبيركل نهضت آزادي درگذشت. بازرگان در اعمال و کنش خود هميشه به آينده توجه داشت. اين توجه دو آبشخور داشت؛ اول اینکه او دنيا ديده‌تر و واقع‌بين‌تر از آني بود که پيامد بسياري از اعمال لحظه‌اي را درنظر...
IMAGE
ايستاده در تندباد، نگاهي به روزگار مهندس بازرگان در قامت نماينده مجلس
پنج شنبه, 28 دی 1396
نگاهي به روزگار مهندس بازرگان در قامت نماينده مجلس در پرونده ویژه سالگرد درگذشت ایشان در روزنامه شرق  به بازرگان و يارانش در قامت نماينده مجلس كمتر پرداخته شده است. به گفته‌ها و ديدگاه‌هاي بازرگان در اين دوره كمتر توجه شده، به‌ويژه روند انتقاد به جريان ملي- ‌مذهبي، در آن دوران شدت گرفته ‌بود، حتي بيش از زماني كه در دولت موقت بودند. خوشبختانه مشروح گزارشات مجلس ملي و شوراي اسلامي از ابتدا، به‌طورکامل در سايت کتابخانه مجلس وجود دارد و...
IMAGE
گرامیداشت زنده‌یادان حسین شاه‌حسینی و علی‌اکبر معین‌فر در پاریس برگزار شد
شنبه سی‌ام دی‌ماه، به همت جمعی از فعالان  ملی ـ مذهبی و با حضور تعدادی  فعال سیاسی و مدنی مقیم فرانسه، مراسمی در گرامی‌داشت دو فعال ملی برجسته ایران، زنده‌یادان حسین شاه‌حسینی و علی‌اکبر معین‌فر در پاریس برگزار شد. به گزارش زیتون در ابتدای برنامه، مرتضی کاظمیان که...
IMAGE
خدمات بازرگان را نادیده نگیریم، خیابانی به نام «مهندس بازرگان» نامگذاری شود
در جلسه شورای شهر در بیست و سومین سالگرد درگذشت مهندس بازرگان روز شنبه 30 دیماه 1396 مطرح شد: محسن هاشمی: خدمات بازرگان را نادیده نگیریماحمد مسجد جامعی: خیابانی به نام «مهندس بازرگان» نامگذاری شود حسن هاشمی، رئیس شورای شهر تهران دیروز در صحن شورای شهر گفت: «مهندس بازرگان اولین...
IMAGE
بیانیه جمعی از نمایندگان ادوار مجلس در مورد رخدادهای اعتراضی اخیر
جمعی از نمایندگان ادوار مجلس با صدور بیانیه‌ای تحلیلی نسبت به رخدادهای اعتراضی اخیر در بیش از۶٠ شهر کشور واکنش نشان داده و با ارائه راهکارهائی خواستار اجرای اصلاحات لازم برای پاسخگویی به مطالبات مطرح در درون جامعه شدند. در بخشی  از این بیانیه آمده است: “یادآور می‌شویم که...
IMAGE
مراسم بزرگداشت مرحومین حسین شاه‌حسینی و علی اکبر معین‌فر در پاریس برگزار می شود
اطلاعیه مراسم بزرگداشت شادروانان شاه حسینی و معین فر در پاریس در روزهای اخیر، دو پیشکسوت آزاده‌ از قبیله‌ی کنشگران وطن دوستِ راه آزادی و استقلال ایران چشم بر جهان فروبستند. شادروان حسین شاه حسینی، پیر مبارز خستگی‌ناپذیر راه آزادی و دموکراسی و استقلال ایران، از یاران...
IMAGE
پیام تسلیت جمعی از فعالین سیاسی و اجتماعی خارج از کشور برای درگذشت علی‌اکبر معین‌فر
میزان: جمعی از فعالین سیاسی و اجتماعی در بیانیه‌ای درگذشت علی‌اکبر معین‌فر را تسلیت گفتند. به گزارش زیتون متن کامل این بیانیه به شرح زیر است: بنام خدامِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن...
IMAGE
به‌جای محافظه‌کاری و توجیه‌گری، به اصلاح مستمر گفتمان اصلاحات بیندیشیم
میزان: حزب اتحاد ملت ایران اسلامی در بیانیه‌ای تحلیلی به تبیین اعتراضات مردمی در چند هفته گذشته پرداخت. به گزارش امتداد حزب اتحاد ملت در این بیانیه تلاش کرده تا با توصیف دقیق آنچه که در هفته گذشته در کشور رخ داد، تبیین شرایط موجود، شرح وضعیت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور به...
IMAGE
نکوداشت مرحوم مهندس علی اکبر معین‌فر در دانشگاه تهران
میزان: نکوداشت مرحوم مهندس علی اکبر معین‌فر روز چهارشنبه، ۲۰ دی‌ماه ۱۳۹۶، ساعت ۱۶ در سالن شهید چمران دانشکده فنی دانشگاه تهران برگزار می شود.  خاطر نشان می شود که مراسم ختم آن مرحوم روز دوشنبه 18 دیماه 1396 از ساعت 18 تا 19:30 دقیقه در مسجد جامع شهرک غرب برگزار می شود.
IMAGE
وزیر نفت، درگذشت علی اکبر معین‌فر را تسلیت گفت
میزان: وزیر نفت با صدور پیامی درگذشت علی اکبر معین‌فر، نخستین وزیر نفت جمهوری اسلامی ایران را تسلیت گفت.   به گزارش شانا، متن پیام تسلیت بیژن زنگنه برای درگذشت مهندس علی اکبر معین‌فر به شرح زیر است: انّا لله و انّا الیه راجعون درگذشت شادروان مهندس علی اکبر معین‌فر نخستین...
IMAGE
اطلاعیه جمعی از فعالان سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در دعوت از مردم برای شرکت در مراسم تشییع و ترحیم مهندس علی اکبر معین‌فر
مِّنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ ۖ فَمِنْهُم مَّن قَضَىٰ نَحْبَهُ وَمِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ ۖ وَمَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا   درگذشت مهندس علی‌اکبر معین‌فر، از یاران همدل مهندس بازرگان، از پایه گزاران انجمن اسلامی مهندسین، از مفاخر...
IMAGE
بیانیهء تحلیلی نهضت آزادی ایران در خارج از کشور از وقایع اخیر
میزان خبر: در پی ناآرامی های اخیر در بسیاری از شهرهای ایران، نهضت آزادی ایران – خارج از کشور با انتشار بیانیه ای، به تحلیل این ناآرامی ها پرداخت. اعضا و علاقمندان نهضت آزادی ایران در خارج از کشور با صدور این بیانیه ضمن احترام و تاکید بر حقوق حقه مردم در اعتراض و راهپیمایی،...
IMAGE
نظام سیاسی ایران نیازمند پالایش و درمان است
حزب اعتماد ملی بیانیه ای در مورد اعتراض های اخیر منتشر کرد. متن این بیانیه به شرح زیر است: مردم شریف ایران در این ایام شاهد حرکت اعتراضی بخشی از شهروندان و هموطنان خود نسبت به شرایط اقتصادی و سیاسی کشورند و برخی شخصیت ها و نهادهای حاکمیتی و حکومتی را مسئول این شرایط می دانند ....
IMAGE
پیکر مرحوم مهندس علی اکبر معین فر صبح جمعه از محل حسینیه ارشاد تشییع شد
میزان: پیکر مرحوم علی اکبر معین فر صبح جمعه از محل حسینیه ارشاد تشییع شد. پیکر مرحوم علی اکبر معین فر، اولین وزیر نفت ایران در دولت مهندس بازرگان، صبح امروز توسط خانواده و دوستاران ایشان تشییع شد. در این مراسم که در محل حسینیه ارشاد برگزار شد، حجت الاسلام محمود دعایی بر پیکر...
IMAGE
مهندس علی اکبر معین فر دار فانی را وداع گفت (اطلاعیه مراسم تشییع و تدفین)
مهندس علی اکبر معین فر اولین وزیر نفت ایران که پس از شادروان حسن نزیه، و در پی تشکیل این وزارتخانه، سکان آنرا در دولت مرحوم مهندس بازرگان بر عهده گرفت و موسس شبکه زلزله و شتاب نگاری در ایران، نماینده دور اول مجلس و عضو انجمن اسلامی مهندسین و از یاران و همراهان مهندس مهدی...
IMAGE
آشوب های کور در سراسر کشور. 21 تن کشته شدند
تعداد کشته‌شدگان تجمع‌های اعتراضی روزهای اخیر به ۲۱ تن رسید صدا و سیما از کشته شدن دست کم ۹ نفر در اعتراض‌های دوشنبه شب در استان اصفهان در مرکز ایران خبر داده است. به گفته شبکه خبر، ۶ نفر در درگیری‌های قهدریجان، یک نفر در خمینی‌شهر، یک عضو بسیج در کهریزسنگ نجف‌آباد و یک...
IMAGE
تنش در بازار ارز و طلا پس از اعتراضات سراسری در ایران
اعتراضات سراسری در کشور طی روزهای گذشته بر روی اقتصاد بازار نیز تاثیر گذاشته است. در این میان طلا یکی از بخش‌هایی است که در این روزها از نوسان قیمت بیشتری برخوردار بوده است.در ادامه روند افزایش نرخ ارز در روزهای گذشته، روز چهارشنبه هر دلار آمریکا در تهران بیش از ۴۴۲۰ تومان...
IMAGE
گرامیداشت طاهرآقا احمدزاده در پاریس برگزار شد
عصر یک‌شنبه ۲۶ آذرماه سال‌جاری، و با حضور ده‌ها تن از فعالان سیاسی تبعیدی و کنشگران مدنی مهاجر و ایرانیان ساکن اروپا، مراسم بزرگ‌داشت زنده‌یاد طاهر احمدزاده در پاریس برگزار شد. به گزارش زیتون در ابتدای جلسه، علی کشتگر، فعال سیاسی پرسابقه که مدیریت جلسه را برعهده داشت، به...
IMAGE
جمعی از فعالان ملی مذهبی خارج از کشور ​ درگذشت حسین شاه‌حسینی​ را تسلیت گفتند
جمعی از فعالان ملی مذهبی ملی‌ـمذهبی خارج از کشور درگذشت حسین شاه‌حسینی٬ از اعضای جبهه ملی را تسلیت گفتند. مرحوم شاه حسینی عضو شورای مرکزی جبهه ملی ایران روز گذشته در سن ۹۰ سالگی درگذشت. حسین شاه‌حسینی متولد اسفند ۱۳۰۶ و عضو شورای مرکزی جبهه ملی ایران از اعضای هیئت رهبری...
IMAGE
پیام تسلیت دکتر هرمیداس باوند سخنگوی جبهه ملی ایران به مناسبت درگذشت حسین شاه حسینی
دکتر داود باوند سخنگوی جبهه ملی ایران به مناسبت درگذشت حسین شاه حسینی فعال با سابقه ملی پیام تسلیتی صادر کرد. به گزارش ملی مذهبی متن پیام دکتر باوند به شرح زیر است:به نام خداوند جان و خرددریغا که حسین شاه حسینی عضو هیات رهبری جبهه ی ملی ایران و راد مرد تاریخ معاصر ایران که...
IMAGE
مراسم تشییع زنده یاد حسین شاه حسینی برگزار شد
گزارش مکتوب روزنامه قانون و گزارش تصویری ایلنا و ایران فردا از مراسم وداع با زنده یاد پهلوان حسین شاه حسینی که روز سه شنبه ساعت 9 صبح از مقابل منزل ایشان آغاز شد و سپس با انتقال به بهشت زهرا، حجت الاسلام دعایی بر پیکر آن مرحوم نماز گزارد: ترکیب عشق به امام حسین(ع)، مصدق ، تختی و...
IMAGE
استاد حسین شاه حسینی درگذشت
  انا لله و انا الیه راجعون  میزان: استاد حسین شاه‌حسینی از یاران صدیق دکتر محمد مصدق و مهندس مهدی بازرگان، معاون نخست وزیر و رئیس سازمان تربیت بدنی و رئیس کمیته ملی المپیک در دولت مهندس بازرگان و عضو شورای مرکزی و از اعضای هیئت رهبری جبهه ملی ایران و از اعضای شورای فعالان...
IMAGE
جایزه حقوق بشر کانون مدافعان حقوق بشر به علی‌رضا رجایی اهدا شد
علی‌رضا رجایی از سوی کانون مدافعان حقوق بشر به عنوان برنده جایزه «تلاشگر حقوق بشر» سال ۱۳۹۶ هجری شمسی معرفی شد. به گزارش سایت کانون مدافعان حقوق بشر، محمد سیف‌زاده، عضو شورای عالی نظارت کانون مدافعان حقوق بشر، تندیس منشور کوروش را به نشان جایزه تلاشگر حقوق بشر به علی‌رضا...
IMAGE
بیانیه نهضت آزادی ایران در محکومیت انتقال پایتخت اسرائیل به بیت المقدس
فلسطین، وجدان پایمال شده انسانیت  میزان: نهضت آزادی ایران با صدور بیانیه ای با امضای مهندس محمد توسلی دبیرکل این حزب دیرپای ملی و اسلامی و اولین شهردار تهران پس از انقلاب، انتقال پایتخت اسرائیل از تل آویو به بیت المقدس را محکوم نمود و بر احقاق حقوق حقه ی مردم فلسطین تاکید...
IMAGE
پیام تسلیت جمعی از اعضا و علاقمندان نهضت آزادی ایران به مهندس هاشم صباغیان در پی درگذشت برادر ایشان
میزان خبر: اعضا و علاقمندان نهضت آزادی ایران در پی درگذشت برادر بزرگتر جناب آقای مهندس هاشم صباغیان از اعضای عالیرتبه این حزب و معاون نخست وزیر دولت موقت، جناب آقای حاج امیر هوشنگ صباغیان، پیام تسلیتی را صادر کردند. متن این پیام بدین شرح است:   بازگشت همه بسوی خداست   جناب...
IMAGE
پیام تسلیت جمعی از نیروهای ملی مذهبی و نهضت آزادی در پی درگذشت استاد طاهر احمدزاده
به یاد و نام خدا انسانی از تبار پاک نهادان این مرز و بوم چشم از جهان فرو بست. خستگی ناپذیر در بیان حق و پیامِ عدالت و آزادی بود. زیرکی، صداقت ، و اخلاص را با هم داشت. جانش با حوادث تلخ و شیرین یگانه بود و راوی امین و منصف در بیان وقایع هشتاد ساله‌ی اخیرِ ایران. طاهر احمد زاده هروی...
IMAGE
بزرگداشت ولادت پیامبر گرامی اسلام در کلن آلمان با سخنرانی دکتر سروش
میزان: بمناسبت فرا رسیدن ولادت با سعادت پیامبر عظیم الشان اسلام و هفته ی وحدت مراسم بزرگداشتی با سخنرانی دکتر عبدالکریم سروش روز شنبه نهم دسامبر 2017 در شهر کلن آلمان برگزار می شود. به گزارش میزان اطلاعیه این مراسم بدین شرح است:   شبی مرموز و رویائی کجائی ای عرب ای ساربان پیر...
IMAGE
طاهر احمدزاده فعال پرسابقه ملی مذهبی و استاندار خراسان در دولت مهندس بازرگان درگذشت
میزان: طاهر احمدزاده فعال پرسابقه ملی مذهب، و پدر شهیدان احمدزاده در سن ۹۶ سالگی درگذشت احمدزاده اولین استاندار خراسان پس از انقلاب ۱۳۵۷ است که نه تنها در دوران حکومت پهلوی بلکه بعد از انقلاب در دفعات مختلف بازداشت شد. طاهر احمدزاده از دهه ۱۳۲۰ در «کانون نشر حقایق اسلامی»...
IMAGE
پیام تسلیت جمعی از اعضا و هواداران نهضت آزادی ایران به مهندس هاشم صباغیان در پی درگذشت خواهر ایشان
میزان: اعضا و علاقمندان نهضت آـزادی ایران با صدور پیام تسلیتی به عضو ارشد این حزب دیرپای ملی اسلامی، جناب آقای مهندس هاشم صباغیان، درگذشت خواهر بزرگوارشان را تسلیت گفتند: متن این پیام بدین شرح است:   بازگشت همه بسوی خداست جناب آقای مهندس هاشم صباغیان در گذشت خواهر گرامیتان را...
IMAGE
متن لوح اهدایی نهضت آزادی ایران به جناب محمد بسته‌نگار در مراسم بزرگداشت ایشان
میزان: مراسم بزرگداشت جناب آقای محمد بسته نگار روز جمعه با حضور شخصیت های سیاسی و همفکران ایشان در دایره المعارف بزرگ اسلامی برگزار شد. در این مراسم مهندس محمد توسلی با سخنرانی و اهدای لوح تقدیر به پاس سال ها مجاهدت مخلصانه و مبارزه علیه استبداد در کنار نهضت آزادی ایران و...
IMAGE
گزارش سمپوزیوم اکنون ما و شریعتی
سمپوزیوم علمی «اکنون، ما و شریعتی» با حضور ۲۷ سخنران در روزهای پایانی هفته گذشته (اول و دوم آذر ماه) در تالار مطهری دانشگاه تربیت مدرس با حضور انبوه دانشجویان برگزار شد تا این مسئله از زوایای گوناگون واکاوی شود که دکتر علی شریعتی چه نسبتی با «ما ایرانیان کنونی» دارد....
IMAGE
دلنوشته نرگس محمد پس از سه سال ندیدن فرزندانش
نرگس محمدی، نایب رییس کانون مدافعان حقوق بشر٬ در سالروز تولد فرزندانش نوشته است که دیگر تصویری روشن و واقعی از چهره‌‌های کودکانش ندارد. نرگس محمدی به اتهام اجتماع و تبانی علیه امنیت ملی و تبلیغ علیه نظام به ۶ سال و تشکیل کمپین لغو گام به گام اعدام (لگام) به ۱۰ سال، در...

گزارش کامل روزنامه اعتماد از سخنراني مهندس محمد توسلي و دکتر محمود صادقي در بزرگداشت دكتر ابراهيم يزدي در دانشگاه تهران

در ايران ماند و پايداري كرد

بامداد لاجوردي، محسن آزموده-روزنامه اعتماد: هشتاد سال آزادگي عنوان مراسمي بود كه انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران و علوم پزشكي تهران عصر ديروز در سالن شهيد چمران دانشكده فني اين دانشگاه به مناسبت چهلمين روز درگذشت دكتر ابراهيم يزدي ترتيب داده بود. در اين مراسم مهندس محمد توسلي از ياران ديرين ابراهيم يزدي به وضعيت دانشگاه‌ها پيش از انقلاب اسلامي اشاره كرد و به نقش چهره‌هايي چون مهندس بازرگان و دكتر سحابي و مرحوم آيت‌الله طالقاني در شكل‌گيري گفتمان روشنفكري ديني و توسعه ملي پرداخت. همچنين محمود صادقي نماينده مردم تهران در مجلس شوراي اسلامي با اشاره به ويژگي‌هاي شخصيتي مرحوم يزدي به نگاه امام خميني و رهبر انقلاب به مرحوم يزدي و همفكرانش اشاره كرد و بر ضرورت حضور همه چهره‌هاي دلسوز ملت و انقلاب در عرصه‌هاي سياسي و اجتماعي تاكيد كرد. لازم به ذكر است در اين جلسه شماري از چهره‌هاي سياسي و فرهنگي چون لطف‌الله ميثمي، عباس اميرانتظام، هرميداس باوند، احمد زيد‌آبادي و آذرمنصوري حضور داشتند. در ادامه گزارشي از اين نشست از نظر مي‌گذرد:

 

آشنايي يزدي با نهضت خداپرستان سوسياليست

مهندس محمد توسلي:


مهندس محمد توسلي به عنوان سخنران نخست اين نشست، در مقدمه سخنان خود در معرفي ابراهيم يزدي گفت: دكتر يزدي از جمله پايه‌گذاران انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران و از فعالان جنبش دانشجويي بودند و نه تنها در دوران دانشجويي بلكه تا پايان عمر خودشان همواره در كنار جنبش دانشجويي بودند. من در فرصت كوتاهي كه در اختيار دارم، نخواهم توانست به بررسي عملكرد شصت ساله ابراهيم يزدي بپردازم و در اين فرصت تنها به بخش كوچكي از تلاش‌هاي وي خواهم پرداخت.

توسلي در ادامه سخنان خود به طرح مساله اهميت «نهادهاي دانشجويي در توسعه ملي» پرداخت و اضافه كرد: بررسي تاريخ هفتاد ساله جنبش دانشجويي در ايران نشان مي‌دهد اين جريان‌هاي مدني چه جايگاهي در توسعه ملي داشته‌اند و به همين ترتيب مشخص مي‌كند اين نهاد امروز چه جايگاهي در توسعه ملي دارد و چه جايگاهي مي‌تواند داشته باشد.
اين فعال سياسي با اشاره به سوابق سياسي و دانشجويي دكتر يزدي گفت: يزدي از سال ١٣٢٦ با نهضت خداپرستان سوسياليست آشنا مي‌شود و در سال ١٣٢٨ وارد دانشگاه تهران مي‌شود. ورود او به دانشگاه تهران با تحولات سال‌هاي ١٣٢٩ - ملي شدن صنعت نفت – و ٢٨ ماه نخست وزيري محمد مصدق همزمان مي‌شود. او در اين مدت همواره به عنوان يكي از دانشجويان فعال شناخته مي‌شود.
محمد توسلي در همين رابطه اضافه كرد: از سال ١٣٢٠ گفتمان روشنفكري ديني نيز آغاز شده بود. يزدي از سال‌هاي ١٣٢٦ تا ١٣٣٢ با پيشگامان روشنفكري ديني آشنا شد. زنده‌ياد بازرگان، يدالله ‌سحابي و آيت‌الله طالقاني افرادي چون يزدي و چمران و عزت‌الله سحابي به عنوان نسل دانشجوي اين دوران، در عمل اين گفتمان را تقويت و در جلسات تفسير آيت‌الله طالقاني و در سخنراني‌هاي مهندس بازرگان حضور پيدا مي‌كردند. يزدي در اين محافل سخنران و مستمع بود.
دوران دانشجويي يزدي در دوران وي‍ژه‌اي از تاريخ ايران قرار داشت
توسلي با اشاره به وي‍ژه بودن اين دوره از تاريخ ايران اضافه كرد: چه شرايطي در اين دوران بود كه دانشجوياني مانند يزدي توانستند، شخصيت‌شان را بارور كنند و در طول شش الي هفت دهه در يك نگاه راهبردي مطالبات تاريخي ملت ايران را پيگيري كنند. مطالباتي كه يك‌بار در نهضت ملي ايران و بار ديگر در شعارهاي انقلاب اسلامي ١٣٥٧ بر آن تاكيد شد. اين دانشجويان بدون آنكه تحت تاثير فرهنگ غالب آن روز -كه فرهنگ چپ ماركسيستي بود- قرار بگيرند، توانستند به‌طور راهبردي در راستاي همان گفتماني كه خود ساخته بودند در عرصه‌هاي مختلف در داخل و خارج از كشور به وظايف خودشان عمل كنند.
وي افزود: يزدي در طول دوران فعاليت خود با كودتاي ٢٨ مرداد روبه‌رو و با جريان نهضت مقاومت ملي آشنا شد. در دوره نهضت مقاومت ملي بين سال‌هاي ١٣٣٢ تا ١٣٣٩ تلاش مي‌كرد تا رژيم كودتا استقرار پيدا نكند. يزدي در اين دوران در كنار آيت‌الله سيد رضا زنجاني، ‌آيت‌الله طالقاني و مهندس بازرگان و سحابي و ديگر احزاب ملي فعاليت داشت. اين دوران نقش تعيين‌كننده‌اي در تجربه سياسي ابراهيم يزدي داشت. فضاي سياسي اين كودتا و تعامل دانشجويان با فعالان سياسي آن زمان سبب شد، زمينه شكل‌گيري جبهه ملي دوم و توسعه جنبش دانشجويي در ايران ايجاد شود.
توسلي اضافه كرد: دكتر يزدي براي ادامه تحصيل به خارج از كشور مي‌روند؛ هرچند دكتر يزدي در عرصه‌هاي مختلف فعال بودند اما عمده تمركز وي بر توسعه فعاليت‌هاي دانشجويي بود. از همين رو تلاش وي در پايه‌گذاري انجمن اسلامي دانشجويان در امريكا و كانادا منجر به ايجاد بستري فرهنگي در فضاي امريكا كه بسياري از دانشجويان ايراني در آن عضويت داشتند، شد.
دانشگاه مستقل، توسعه شخصيت دانشجو
محمد توسلي سپس به طرح سوالي پرداخت و گفت: سوال كليدي من اين است كه جامعه ما در آن زمان چه شرايطي داشت كه اجازه مي‌داد تا انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان و به‌طور كلي ديگر طيف‌هاي دانشجويي چهره‌هايي مانند ابراهيم يزدي را به جامعه معرفي كنند؟آنچه برجسته است اين كه مديريت دانشگاه در آن زمان از استقلال نسبي برخوردار بود.
توسلي با اشاره با تجربه و خاطرات خودش از محيط دانشگاه تهران و دانشكده فني در دوران تحصيلي‌اش در همين دانشگاه گفت: من فراموش نمي‌كنم، در بهمن سال ١٣٤٠ كه كماندوها به داخل دانشگاه حمله كردند، رييس دانشگاه بلافاصله بيانيه داد و ماجراي حمله كماندوها را در نامه اعتراضي منعكس كرد و استعفا داد تا به مساله رسيدگي شود. در سال ١٣٣٣ وقتي اساتيد دانشگاه نامه‌اي در مخالفت با قرارداد كنسرسيوم امضا كردند، رياست دانشگاه دكتر سياسي-  احكام آنها را امضا نكرد كه به استعفاي آنها منجر شد. بنابراين انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان و مابقي نهادهايي كه به عنوان جنبش دانشجويي حضور داشتند در چنين فضاي آزادي در دانشگاه توانستند شخصيت خود را شكل دهند و اين فضا موجب شده بود آنها اينگونه توسعه فرهنگي-اجتماعي پيدا كنند. بنابراين يكي از پارامترهايي كه زمينه‌ساز شكل‌گيري شخصيت چهره‌هايي مانند يزدي مي‌شد، فضاي دانشگاه آن زمان بود.
وي در همين رابطه افزود: عامل ديگري كه در شكل‌گيري اين نسل موثر بود گفتماني بود كه آنها در شهريور ١٣٢٠ مطرح كردند و اين گفتمان در تمام مراحل همراه‌شان بود و آنها تا پايان عمر در آن گفتمان ايستادگي كردند.
فرهنگ استبدادي و خرافات
دو مشكل جامعه ايران
وي اضافه كرد: اين گفتمان دو محور اصلي داشت. نگاه مهندس بازرگان اين بود كه مشكل جامعه ما در دو محور خلاصه مي‌شود؛ از نظر او زمينه فرهنگ ايران استبدادي بود و مساله دوم خرافاتي بود كه در جامعه وجود داشت. بحث استبدادي بودن زمينه‌هاي فرهنگي ايران به تفصيل در آثار بازرگان وجود دارد. در نگاه اول نظام استبدادي در تار و پود شخصيت ايران اثر گذاشته است. ‌روحيه تك‌روي، خودخواهي و خودبرتربيني اجازه نمي‌دهد جامعه كارجمعي كند و توان خودش را هم‌افزا كند و اين يك عامل بازدارنده براي توسعه كشور است. اين محور در نگاه بازرگان از دهه ١٣٢٠ تا پايان عمرش كاملا منعكس شده است. اوج اين گفتمان در مدافعات بازرگان در دادگاه نظامي سال ٤٢و ٤٣ آمده كه وي در آنجا اين مساله را باز مي‌كند و شرح مي‌دهد كه چرا ما گرفتار استبداد شده‌ايم.
فكر مي‌كنم در آثار بعد از انقلاب در سه جلد انقلاب اسلامي و بازيابي ارزش‌ها كاملا منعكس شده است و ايشان در اين آثار مصاديقي را مورد بررسي قرار داده‌اند. نتيجه اين محور اقداماتي است كه در سال ٣٣ و ٣٤ به عنوان متاع صورت مي‌پذيرد و نهادهاي انجمن‌هاي اسلامي مهندسين، پزشكان، معلمان و نهادهايي مانند شركت انتشار و نهادهاي صنعتي شكل مي‌گيرند و اين بستر فراهم مي‌شود تا آنها بتوانند در اين نهادها با همديگر همكاري كنند و خصلت‌هاي فرهنگ استبدادي را از خود دور كنند و با كار جمعي آشنا شوند. اما محور دوم، ‌بحث خرافاتي است كه جامعه را متاثر كرده است. از همان ابتدا يكي از راهبردهاي طالقاني و بازرگان پرداختن به اين مشكل ديرينه و تاريخي جامعه ما، با راهبرد بازگشت به قرآن بود.
توسلي با اشاره به اينكه بازرگان از جمله چهره‌هاي موثر در زندگي ابراهيم يزدي بود، اضافه كرد: شايد لازم باشد اشاره كنم كه مهندس بازرگان دو ويژگي داشتند. ايشان با تاريخ ايران آشنا بودند، هرچند جامعه شناس نبودند اما آثار او را وقتي برخي جامعه شناسان بررسي كردند، اذعان داشتند كه ايده‌ها و آثار او كاملا مبتني بر مباني نظري جامعه‌شناسي است. بازرگان با جوهره تمدن غرب هم آشنا بود. بازرگان در دوران تحصيل خود در فرانسه به دنبال فهم جوهره تمدن غرب بود. بنابراين زمينه‌هاي فكري بازرگان متاثر از نگاه عميق او به قرآن و تاريخ ايران و همچنين فهم جوهره فرهنگ غرب بود.
اين زمينه‌ها موجب مي‌شود كه بازرگان و ياران ايشان در طول بيش از هفتاد سال گذشته تحت تاثير فرهنگ غالب زمانه قرار نگيرند، مانند سال‌هاي دهه ٢٠ تا ابتداي انقلاب كه فرهنگ ماركسيستي در عرصه عمومي حاكم بود. به نظر مي‌رسد، ‌اين نسل هم علقه ملي و هم علقه ديني دارد.
يزدي به خاطر علايق ملي خود در ايران ماند
توسلي اضافه كرد: ‌شما ببينيد در سال‌هاي گذشته چه شرايط سختي بر ياران دكتر يزدي گذشت؛ اما با وجود آنكه مي‌توانستند در خارج از كشور زندگي آرامي داشته باشند، تمام هزينه‌ها را تحمل كردند و به خاطر علايق ملي خود ماندند. اين نيرويي بود كه افرادي مانند دكتر يزدي، چمران و بازرگان را در كشور نگه مي‌داشت.
محمد توسلي اضافه كرد: سوال كليدي اين است كه چرا نسل نخبه ما مهاجرت مي‌كنند؟ چه دلايلي وجود دارد كه نخبگان ما در كشور نمي‌مانند اما نخبگاني مانند يزدي و بازرگان مي‌مانند تا بتوانند مشكلات را حل كنند. بسياري مي‌گويند ما مي‌رويم و هر وقت مشكلات حل شد، ‌باز خواهيم گشت. اما چرا دكتر يزدي نرفت!؟ به نظر پايداري دكتر يزدي به زمينه‌هاي شخصيتي او باز مي‌گردد كه از آنها شخصيت‌هاي مقاوم و پايدار ساخته است.
محمد توسلي در بخش پاياني سخنانش تاكيد كرد: مديران كوشش كنند فضاي دانشگاه‌ها متناسب با نياز تربيت مديران لايق باشد و خودشان بتوانند مديرشان را انتخاب كنند و به‌علاوه فضاي دانشگاه‌هاي ما بايد باز باشد تا نهادهاي مدني و جنبش دانشجويي بتواند در داخل دانشگاه شكل بگيرد و دانشجويان در كنار آموزش علمي بتوانند شخصيت سالم، متعادل و خلاقي پيدا كنند و علقه‌هاي ديني و ملي در آنها به وجود آيد تا بتوانند مشكلات را تحمل كنند و در ساماندهي ايران و برنامه‌هاي توسعه كشور مشاركت داشته باشند.

 

دغدغه يزدي؛ نهادسازي و توسعه ملي

دکتر محمود صادقي، نماينده  مجلس:

محمود صادقي در آغاز بحث خود ابراهيم يزدي را يكي از پيشگامان نهضت ضد استبدادي مردم ايران خواند و گفت: طنز تلخ روزگار اين بود كه مردي كه زماني متهم به غرب‌گرايي و رابطه با امريكا شد، در لحظات آخر عمر موفق نشد ويزاي امريكا را بگيرد و اين نشانگر آن است كه چقدر آن برچسب‌ها نادرست بودند و از سر خيرخواهي اطلاق نشده‌اند.
وي ويژگي‌هاي شخصيت سياسي ابراهيم يزدي را در سه محور نخست پيشتازي در همه عرصه‌هاي علمي، فرهنگي، ديني و سياسي، دوم پركاري و سوم مداومت و پيگير بودن و نااميد نشدن از راه طولاني مبارزه خواند و گفت: مرحوم يزدي يكي از مصاديق بارز مفهوم قرآني والسابقون الاولون است. فرهنگ اسلامي براي پيشگامان و پيشتازان ارزش فراواني قايل مي‌شود. ما اگر موافق برخي گرايش‌هاي ايشان هم نباشيم، اما انصاف اقتضا مي‌كند كه اين پيشتازي و پيشگامي را ارج نهيم. بزرگاني چون مرحوم مهندس مهدي بازرگان و دكتر يدالله سحابي پايه گذار حركت جديدي در دانشگاه ما بودند و توانستند دين را به عرصه جامعه بياورند و در دانشگاه با قرائت و نگرش و تبيين جديد نسل جوان را با مفاهيم انساني اسلام يعني عدالتخواهي و آزاديخواهي و همچنين سازگاري علم و دين آشنا كنند، به خصوص كه اين مفهوم اخير يكي از دغدغه‌هاي اصلي مرحوم بازرگان بود.
صادقي در ادامه گفت: مرحوم دكتر يزدي مثل مرحوم بازرگان اهل قلم بودند و زندگي نامه خودشان را در سه جلد به تفصيل نوشته‌اند كه بسيار راهگشا است و سند مهمي براي علاقه‌مندان به تاريخ سياسي معاصر ايران است. يكي از ويژگي‌هاي ايشان در طول زندگي نهادسازي است. ايشان در طول زندگي مدام در حال نهادسازي بودند، خواه زماني كه در ايران بودند و خواه وقتي كه به خارج از ايران رفتند، به تاسيس انجمن اسلامي دانشجويان امريكا و كانادا، انجمن اسلامي پزشكان امريكا و كانادا و نخستين مسجد در شهر بوستون پرداختند. مرحوم يزدي همچنين از موسسان جامعه مسلمانان بوستون و نخستين رييس آن بودند. آن طور كه در منابع نقل شده اين بزرگ‌ترين سازمان اسلامي در امريكا است. همچنين سازماني كه به اختصار سما خوانده مي‌شود، همچنين بايد به تاسيس نخستين پايگاه آموزش جنگ‌هاي مسلحانه در مصر و جنوب و لبنان با همكاري جناب مهندس توسلي و شهيد چمران اشاره كرد. اينها بخش كوچكي از اقدامات مرحوم يزدي در زمينه نهادسازي است و نشانگر اهتمام ايشان به فعاليت در قالب تشكل‌هاي سياسي و مدني است. اين براي نسل ما بسيار درس آموز است.
صادقي در ادامه به انتصاب مرحوم بازرگان به نخست‌وزيري و فرمان امام خميني (ره) اشاره كرد و گفت: امام خميني (ره) در اين فرمان كه متعلق به ١٥ بهمن ١٣٥٧ است، نوشته‌اند: « بنا به پيشنهاد شوراى انقلاب، بر حسب حق شرعى و حق قانونى ناشى از آراى اكثريت قاطع قريب به اتفاق ملت ايران كه طى اجتماعات عظيم و تظاهرات وسيع و متعدد در سراسر ايران نسبت به رهبرى جنبش ابراز شده است و به موجب اعتمادى كه به ايمان راسخ شما به مكتب مقدس اسلام و اطلاعى كه از سوابق‌تان در مبارزات اسلامى و ملى دارم، جنابعالى را بدون در نظر گرفتن روابط حزبى و بستگى به گروهى خاص، مامور تشكيل دولت موقت مى‏نمايم.» اين فرمان امام اشاره صريح اولا به ايمان راسخ آن مرحوم به مكتب مقدس اسلام و ثانيا اذعان به سوابق ديرينه و مبارزات ملي، مذهبي و اسلامي دارد.
نماينده مردم تهران تاكيد كرد: همچنين مقام معظم رهبري هم در پيامي به مناسبت درگذشت مرحوم بازرگان در هفتم بهمن سال ١٣٧٣ خطاب به مرحوم دكتر سحابي مي‌نويسد: «ايشان يكى از مبارزان ديرين با رژيم ستمشاهى و نيز از جمله پيشروان ترويج و تبيين انديشه‌هاى ناب اسلامى با زبان و منطق و شيوه‌‌اى نوين بود و از اين رهگذر بى‌شك در چشم همه علاقه‌مندان به گسترش و رواج ايمان اسلامى در ميان طبقات تحصيل‌كرده در دوران خفقان و دين‌زدايى رژيم پهلوى، داراى شأن و ارزش به خصوص بود.» همچنين ايشان در پيامي كه در سال ١٣٨١ به مناسبت درگذشت خود دكتر يدالله سحابي نوشتند، آمده است: « اين‌ شخصيت‌ كهنسال‌ علمي‌ و فرهنگي، سياسي، سال‌هاي‌ درازي‌ را با مجاهدت‌ و جديت به‌ تلاشي‌ صادقانه، در راه‌ آنچه‌ بدان‌ باور داشت، مصروف‌ كرد. همت‌ اصلي‌ او گماشته‌ شده‌ بود اولا بر زدودن‌ تهمت‌ ناسازگاري‌ دين‌ و علم كه‌ انگيزه‌هاي‌ منحرفي‌ موجب‌ طرح‌ مكرر آن‌ از سوي‌ عناصري‌ مي‌گشت‌ و نيز بر مردود شمردن‌ پندار جدايي‌ دين‌ از سياست. در بخش‌هايي‌ از سال‌هاي‌ متمادي‌ اين‌ مجاهدت‌ طولاني وي‌ به‌ شيوه‌هاي‌ فرهنگي‌ و در بخش‌هاي‌ ديگري‌ به‌ شيوه‌هاي‌ سياسي‌ روي‌ مي‌آورد و سال‌ها زندان‌ در رژيم‌ ستمشاهي، هزينه اين‌ اقدام‌ با اهميت‌ بود. مرحوم‌ دكتر سحابي، مردي‌ با ايمان، باحقيقت، خوش‌ روحيه‌ و مقاوم‌ بود. در دوران‌ نظام‌ جمهوري‌ اسلامي‌ پس‌ از مقطعي‌ كه‌ وي‌ از قواي‌ مجريه‌ و مقننه‌ خارج‌ شد، اختلاف‌ برخي‌ از ديدگاه‌هايش‌ با مسوولان‌ كشور وي‌ را به‌ وادي‌ بي‌انصافي‌ و غرض‌‌ورزي‌ سوق‌ نداد. او مردي‌ ديندار و متعبد و درست‌كردار بود.» جالب است يكي دوسال پيش از اين مرحوم سحابي نامه‌اي مفصل به صورت انتقادي خطاب به مقام معظم رهبري نوشته بودند و انتقادهاي‌شان را با صراحت و شفافيت و شايد تندي بيان كرده بودند. اما با وجود اين مقام معظم رهبري با صراحت اصالت و دينداري و ايمان و تقوا و گذشت و انصاف مرحوم سحابي را اذعان مي‌كنند.
تحليل بازرگان از انقلاب
صادقي با اشاره به كتاب مهندس بازرگان يعني انقلاب ايران در دو حركت، گفت: ايشان در اين كتاب انقلاب ايران را از ديدگاه ديناميكي و تحولي و حركت به دو مرحله تقسيم مي‌كنند: حركت اول رو به مركز و وحدت كه اين حركت تا پيروزي انقلاب يا تعيين دولت موقت ادامه دارد و حركت دوم گريز از مركز و فرار از وحدت است كه به زعم ايشان بعد از تعيين نخست‌وزيري و اعلام وزرا شروع مي‌شود. مرحوم بازرگان عوامل مختلف اين دو حركت را در دو مرحله تحليل مي‌كند و تصريح مي‌كند كه اين تفكيك به معناي تاييد يكي و تخطئه ديگري نيست. ايشان از نگاه خودشان عوامل مختلف را تحليل مي‌كنند.
صادقي گفت: از نخستين عللي كه مرحوم بازرگان در اين كتاب براي تفرق معرفي مي‌كند، سهم‌خواهي مي‌داند. سهم‌خواهي گروه‌هاي مختلفي كه به نوعي در انقلاب نقش داشتند يا خير. ايشان مي‌گويد وقتي دوران مبارزه و سختي است، خيلي‌ها كاري ندارند و عقب مي‌نشينند، اما وقتي آثار پيروزي آشكار مي‌شود، خيلي‌ها جلو مي‌آيند و مدعي مي‌شوند. از نظر مهندس بازرگان ديگر دلايل تفرق تحركات نيروهاي چپ بود كه به خصوص دست به تحركات نظامي زدند.
وي سپس با قرائت بخش‌هايي از كتاب انقلاب ايران در دو حركت و برخي مقالات مهندس بازرگان كه به فعاليت‌هاي ضد دولت گروه‌هاي چپ و به خصوص سازمان مجاهدين خلق (منافقين) اشاره داشت، گفت: از ديد مهندس بازرگان اينها نقاط آغاز اين تفرق است و مهندس بازرگان از ديگر عوامل را چنين بر مي‌شمرند: تحريف شعار نه شرقي، نه غربي؛ تندروي و حركات ديگر مثل انقلاب فرهنگي و مكتب‌گرايي و تضعيف نقش مليت و غلبه دادن مكتب بر مليت، انحصار‌گرايي، قدرت طلبي و اتفاقاتي مثل جنگ كه اين عوامل از ديد مهندس بازرگان در حركت دوم نقش داشتند.
روحاني؛ سردمدار خردگرايي
صادقي گفت: به نظر مي‌آيد مرحوم بازرگان با برشمردن اين عوامل مي‌خواستند نشان دهند كه چگونه مي‌توان دوباره به حركت اول بازگشت. به نظر مي‌آيد نشانه‌هاي حركتي كه مي‌توان آن را حركت سوم خواند، يعني نوعي همگرايي حداقل ميان بخش‌هايي از جامعه ما اكنون شكل گرفته است كه وجه مشترك اين حركت‌ها خردگرايي و اعتدال است. يكي ديگر از عواملي كه مهندس بازرگان براي حركت دوم مطرح مي‌كند، بي‌تجربه بودن ما در ابتداي انقلاب بوده است. ملت ما تجربه مشاركت در دولت را نداشته است و دولت‌ها هميشه استبدادي بوده‌اند؛ غير از مقطع كوتاهي در دوره مشروطه. اما انقلاب اسلامي ايران فرصت را براي مشاركت مردم در ساختن دولت ايجاد كرد، اما تجربه نداشتيم. به دليل بي‌تجربگي بسياري از نيروها صرف خنثي كردن يكديگر شد. به نظر من در حال حاضر زمينه‌هاي مشهود و عياني از تمايل به نوعي همگرايي در جامعه ما پديد آمده است. حركت اعتدالي دولت فعلي نمونه بارزي از اين است كه اين گرايش به اعتدال و عقل‌گرايي در مجموعه بدنه نظام ما رشد مي‌كند و جاي اميدواري است.
صادقي گفت: تقابل و رويارويي دو فكر در همان روزهاي اول انقلاب وجود داشت، اما شرايط انقلابي اجازه درك عقل‌گرايي و اعتدال گروي را به نسل ما نمي‌داد. اما الان فردي مثل آقاي روحاني سردمدار شعار ميانه‌روي و اعتدال شده است و اين با وجود همه نااميدي كه در جامعه ما به دلايل مختلفي تزريق مي‌شود، جاي اميدواري است كه در بدنه نظام گرايش به سمت اعتدال و عقل‌گرايي بسيار قوي وجود دارد و اميدواريم در اين دوره‌اي كه به همت همه دلسوزان اين مرز و بوم از دوره تندروي و افراط دولت‌هاي پيشين فاصله گرفتيم، دولتمردان ما از همه نيروها و ظرفيت‌ها استفاده لازم را براي ساختن اين كشور ببرند.
وي يكي از علل نابساماني‌هاي كشور در عرصه‌هاي اقتصاد و فرهنگ را شقه شقه كردن و محروم كردن بدنه مديريت كشور از نخبگاني خواند كه به دلايل مختلف هريك با انگي دور شده‌اند و گفت: ما در تصميم‌سازي نه‌تنها از نيروهاي اصلاح‌طلب بلكه از همه نيروهاي كشور بايد استفاده كنيم. يكي از ويژگي‌هاي مرحوم يزدي احساس مسووليت نسبت به اجتماع و مايوس نشدن از ناملايمات بود. الان متاسفانه جو يأس و نااميدي در جامعه دانشگاهي ما پديد آمده است و يكي از دلايل مهاجرت‌ها احساس دلسردي است و افراد كمتر حاضر مي‌شوند براي رسيدن به هدف‌هاي آرماني خودشان هزينه كنند. مرحوم يزدي همواره به صبر و بردباري سفارش مي‌كرد. بيشترين ناملايمات نسبت به اين دوستان و نهضت آزادي وارد شد، اما ايشان دراين خاك ريشه داشتند و در اين خاك ماندند و كوچ نكردند. از مرحوم بازرگان تا مرحوم سحابي و مرحوم يزدي و مهندس توسلي كه الان در خدمت شان هستيم، اينها الگوهايي از اميدواري براي جامعه ما هستند كه با وجود همه فشارها و محدوديت‌ها و به خصوص تهمت‌هايي كه به ايشان وارد مي‌شد، بردبار ماندند.
نااميد نشدند
صادقي در پايان گفت: ما مي‌توانيم از تجارب امثال مرحوم يزدي استفاده كنيم و همه كساني كه عرق خدمت به اين نظام و انقلاب و ملت و مرز و بوم و ايران را دارند، به حركتي از جنس اول فرابخوانيم. براي اين فراخواني همه بايد گذشت كنيم، هم البته سيستم و حاكميت بايد انعطاف نشان دهد و هم نيروهايي كه اين ناملايمات را ديده‌اند. همه بايد نگاه عفو و گذشت داشته باشيم تا بتوانيم در حد مقدور اين تفرقي كه بوده را به وحدت بدل كنيم؛ ولو در بخشي از بدنه جامعه و نظام. الان كشور در بسياري از حوزه‌ها با چالش و بلكه ابرچالش مواجه است، مثل ابرچالش محيط زيست، كمبود آب و فساد سازمان يافته‌اي كه متاسفانه در همه اركان و قواي سه گانه رسوخ كرده و بخشي از آن ناشي از اين است كه همه‌چيز يك طرفه شده است. يعني دستگاه‌هايي كه براي نظارت تعبيه شده‌اند، خنثي مي‌شوند و از كار مي‌افتند. در چنين شرايطي ناظر و منظور يكي مي‌شود و دستگاهي براي نظارت وجود ندارد. وقتي مطبوعات و رسانه‌ها اجازه نقد و انتقاد نداشته باشند و آزادي بيان نباشد، طبيعي است كه فسادها انباشته مي‌شود و كسي جرات بيان آنها را ندارد. لازم نيست براي مبارزه با فساد سازمان‌هاي عريض و طويل ايجاد كنيم، اگر همان نهادهاي پيش‌بيني شده را آنگونه كه در قانون مقرر شده پياده كنيم، به‌طور خودكار فساد اجازه بروز نمي‌يابد. وقتي نماينده مجلسي كه مي‌خواهد نطق كند، شمشير داموكلس شوراي نگهبان را بالاي سر خود احساس كند، نمي‌تواند رسالت خود را انجام دهد، بگذريم كه در مرحله مقدماتي هم با فيلترهايي كه اعمال مي‌شود، كساني كه صلاحيت لازم را دارند، تاييد نمي‌شوند. اما به هر حال جاي اين اميدواري هست و بايد امثال مهندس بازرگان و دكتر سحابي و دكتر يزدي را الگوي خود كنيم كه «فاذا فرغت فانصب و الي ربك فارغب.» ايشان از هر كاري كه فارغ مي‌شدند، به كار ديگري مي‌پرداختند و هيچگاه مايوس نمي‌شدند.

 

سخنراني مهندس محمد توسلي و محمود صادقي در بزرگداشت دكتر ابراهيم يزدي
در ايران ماند و پايداري كرد
بامداد لاجوردي، محسن آزموده

هشتاد سال آزادگي عنوان مراسمي بود كه انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران و علوم پزشكي تهران عصر ديروز در سالن شهيد چمران دانشكده فني اين دانشگاه به مناسبت چهلمين روز درگذشت دكتر ابراهيم يزدي ترتيب داده بود. در اين مراسم مهندس محمد توسلي از ياران ديرين ابراهيم يزدي به وضعيت دانشگاه‌ها پيش از انقلاب اسلامي اشاره كرد و به نقش چهره‌هايي چون مهندس بازرگان و دكتر سحابي و مرحوم آيت‌الله طالقاني در شكل‌گيري گفتمان روشنفكري ديني و توسعه ملي پرداخت. همچنين محمود صادقي نماينده مردم تهران در مجلس شوراي اسلامي با اشاره به ويژگي‌هاي شخصيتي مرحوم يزدي به نگاه امام خميني و رهبر انقلاب به مرحوم يزدي و همفكرانش اشاره كرد و بر ضرورت حضور همه چهره‌هاي دلسوز ملت و انقلاب در عرصه‌هاي سياسي و اجتماعي تاكيد كرد. لازم به ذكر است در اين جلسه شماري از چهره‌هاي سياسي و فرهنگي چون لطف‌الله ميثمي، عباس اميرانتظام، هرميداس باوند، احمد زيد‌آبادي و آذرمنصوري حضور داشتند. در ادامه گزارشي از اين نشست از نظر مي‌گذرد:

 

آشنايي يزدي با نهضت خداپرستان سوسياليست
مهندس محمد توسلي
فعال ملي مذهبي

مهندس محمد توسلي به عنوان سخنران نخست اين نشست، در مقدمه سخنان خود در معرفي ابراهيم يزدي گفت: دكتر يزدي از جمله پايه‌گذاران انجمن اسلامي دانشجويان دانشگاه تهران و از فعالان جنبش دانشجويي بودند و نه تنها در دوران دانشجويي بلكه تا پايان عمر خودشان همواره در كنار جنبش دانشجويي بودند. من در فرصت كوتاهي كه در اختيار دارم، نخواهم توانست به بررسي عملكرد شصت ساله ابراهيم يزدي بپردازم و در اين فرصت تنها به بخش كوچكي از تلاش‌هاي وي خواهم پرداخت.
توسلي در ادامه سخنان خود به طرح مساله اهميت «نهادهاي دانشجويي در توسعه ملي» پرداخت و اضافه كرد: بررسي تاريخ هفتاد ساله جنبش دانشجويي در ايران نشان مي‌دهد اين جريان‌هاي مدني چه جايگاهي در توسعه ملي داشته‌اند و به همين ترتيب مشخص مي‌كند اين نهاد امروز چه جايگاهي در توسعه ملي دارد و چه جايگاهي مي‌تواند داشته باشد.
اين فعال سياسي با اشاره به سوابق سياسي و دانشجويي دكتر يزدي گفت: يزدي از سال ١٣٢٦ با نهضت خداپرستان سوسياليست آشنا مي‌شود و در سال ١٣٢٨ وارد دانشگاه تهران مي‌شود. ورود او به دانشگاه تهران با تحولات سال‌هاي ١٣٢٩ - ملي شدن صنعت نفت – و ٢٨ ماه نخست وزيري محمد مصدق همزمان مي‌شود. او در اين مدت همواره به عنوان يكي از دانشجويان فعال شناخته مي‌شود.
محمد توسلي در همين رابطه اضافه كرد: از سال ١٣٢٠ گفتمان روشنفكري ديني نيز آغاز شده بود. يزدي از سال‌هاي ١٣٢٦ تا ١٣٣٢ با پيشگامان روشنفكري ديني آشنا شد. زنده‌ياد بازرگان، يدالله ‌سحابي و آيت‌الله طالقاني افرادي چون يزدي و چمران و عزت‌الله سحابي به عنوان نسل دانشجوي اين دوران، در عمل اين گفتمان را تقويت و در جلسات تفسير آيت‌الله طالقاني و در سخنراني‌هاي مهندس بازرگان حضور پيدا مي‌كردند. يزدي در اين محافل سخنران و مستمع بود.
دوران دانشجويي يزدي در دوران وي‍ژه‌اي از تاريخ ايران قرار داشت
توسلي با اشاره به وي‍ژه بودن اين دوره از تاريخ ايران اضافه كرد: چه شرايطي در اين دوران بود كه دانشجوياني مانند يزدي توانستند، شخصيت‌شان را بارور كنند و در طول شش الي هفت دهه در يك نگاه راهبردي مطالبات تاريخي ملت ايران را پيگيري كنند. مطالباتي كه يك‌بار در نهضت ملي ايران و بار ديگر در شعارهاي انقلاب اسلامي ١٣٥٧ بر آن تاكيد شد. اين دانشجويان بدون آنكه تحت تاثير فرهنگ غالب آن روز -كه فرهنگ چپ ماركسيستي بود- قرار بگيرند، توانستند به‌طور راهبردي در راستاي همان گفتماني كه خود ساخته بودند در عرصه‌هاي مختلف در داخل و خارج از كشور به وظايف خودشان عمل كنند.
وي افزود: يزدي در طول دوران فعاليت خود با كودتاي ٢٨ مرداد روبه‌رو و با جريان نهضت مقاومت ملي آشنا شد. در دوره نهضت مقاومت ملي بين سال‌هاي ١٣٣٢ تا ١٣٣٩ تلاش مي‌كرد تا رژيم كودتا استقرار پيدا نكند. يزدي در اين دوران در كنار آيت‌الله سيد رضا زنجاني، ‌آيت‌الله طالقاني و مهندس بازرگان و سحابي و ديگر احزاب ملي فعاليت داشت. اين دوران نقش تعيين‌كننده‌اي در تجربه سياسي ابراهيم يزدي داشت. فضاي سياسي اين كودتا و تعامل دانشجويان با فعالان سياسي آن زمان سبب شد، زمينه شكل‌گيري جبهه ملي دوم و توسعه جنبش دانشجويي در ايران ايجاد شود.
توسلي اضافه كرد: دكتر يزدي براي ادامه تحصيل به خارج از كشور مي‌روند؛ هرچند دكتر يزدي در عرصه‌هاي مختلف فعال بودند اما عمده تمركز وي بر توسعه فعاليت‌هاي دانشجويي بود. از همين رو تلاش وي در پايه‌گذاري انجمن اسلامي دانشجويان در امريكا و كانادا منجر به ايجاد بستري فرهنگي در فضاي امريكا كه بسياري از دانشجويان ايراني در آن عضويت داشتند، شد.
دانشگاه مستقل، توسعه شخصيت دانشجو
محمد توسلي سپس به طرح سوالي پرداخت و گفت: سوال كليدي من اين است كه جامعه ما در آن زمان چه شرايطي داشت كه اجازه مي‌داد تا انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان و به‌طور كلي ديگر طيف‌هاي دانشجويي چهره‌هايي مانند ابراهيم يزدي را به جامعه معرفي كنند؟آنچه برجسته است اين كه مديريت دانشگاه در آن زمان از استقلال نسبي برخوردار بود.
توسلي با اشاره با تجربه و خاطرات خودش از محيط دانشگاه تهران و دانشكده فني در دوران تحصيلي‌اش در همين دانشگاه گفت: من فراموش نمي‌كنم، در بهمن سال ١٣٤٠ كه كماندوها به داخل دانشگاه حمله كردند، رييس دانشگاه بلافاصله بيانيه داد و ماجراي حمله كماندوها را در نامه اعتراضي منعكس كرد و استعفا داد تا به مساله رسيدگي شود. در سال ١٣٣٣ وقتي اساتيد دانشگاه نامه‌اي در مخالفت با قرارداد كنسرسيوم امضا كردند، رياست دانشگاه دكتر سياسي-  احكام آنها را امضا نكرد كه به استعفاي آنها منجر شد. بنابراين انجمن‌هاي اسلامي دانشجويان و مابقي نهادهايي كه به عنوان جنبش دانشجويي حضور داشتند در چنين فضاي آزادي در دانشگاه توانستند شخصيت خود را شكل دهند و اين فضا موجب شده بود آنها اينگونه توسعه فرهنگي-اجتماعي پيدا كنند. بنابراين يكي از پارامترهايي كه زمينه‌ساز شكل‌گيري شخصيت چهره‌هايي مانند يزدي مي‌شد، فضاي دانشگاه آن زمان بود.
وي در همين رابطه افزود: عامل ديگري كه در شكل‌گيري اين نسل موثر بود گفتماني بود كه آنها در شهريور ١٣٢٠ مطرح كردند و اين گفتمان در تمام مراحل همراه‌شان بود و آنها تا پايان عمر در آن گفتمان ايستادگي كردند.
فرهنگ استبدادي و خرافات
دو مشكل جامعه ايران
وي اضافه كرد: اين گفتمان دو محور اصلي داشت. نگاه مهندس بازرگان اين بود كه مشكل جامعه ما در دو محور خلاصه مي‌شود؛ از نظر او زمينه فرهنگ ايران استبدادي بود و مساله دوم خرافاتي بود كه در جامعه وجود داشت. بحث استبدادي بودن زمينه‌هاي فرهنگي ايران به تفصيل در آثار بازرگان وجود دارد. در نگاه اول نظام استبدادي در تار و پود شخصيت ايران اثر گذاشته است. ‌روحيه تك‌روي، خودخواهي و خودبرتربيني اجازه نمي‌دهد جامعه كارجمعي كند و توان خودش را هم‌افزا كند و اين يك عامل بازدارنده براي توسعه كشور است. اين محور در نگاه بازرگان از دهه ١٣٢٠ تا پايان عمرش كاملا منعكس شده است. اوج اين گفتمان در مدافعات بازرگان در دادگاه نظامي سال ٤٢و ٤٣ آمده كه وي در آنجا اين مساله را باز مي‌كند و شرح مي‌دهد كه چرا ما گرفتار استبداد شده‌ايم.
فكر مي‌كنم در آثار بعد از انقلاب در سه جلد انقلاب اسلامي و بازيابي ارزش‌ها كاملا منعكس شده است و ايشان در اين آثار مصاديقي را مورد بررسي قرار داده‌اند. نتيجه اين محور اقداماتي است كه در سال ٣٣ و ٣٤ به عنوان متاع صورت مي‌پذيرد و نهادهاي انجمن‌هاي اسلامي مهندسين، پزشكان، معلمان و نهادهايي مانند شركت انتشار و نهادهاي صنعتي شكل مي‌گيرند و اين بستر فراهم مي‌شود تا آنها بتوانند در اين نهادها با همديگر همكاري كنند و خصلت‌هاي فرهنگ استبدادي را از خود دور كنند و با كار جمعي آشنا شوند. اما محور دوم، ‌بحث خرافاتي است كه جامعه را متاثر كرده است. از همان ابتدا يكي از راهبردهاي طالقاني و بازرگان پرداختن به اين مشكل ديرينه و تاريخي جامعه ما، با راهبرد بازگشت به قرآن بود.
توسلي با اشاره به اينكه بازرگان از جمله چهره‌هاي موثر در زندگي ابراهيم يزدي بود، اضافه كرد: شايد لازم باشد اشاره كنم كه مهندس بازرگان دو ويژگي داشتند. ايشان با تاريخ ايران آشنا بودند، هرچند جامعه شناس نبودند اما آثار او را وقتي برخي جامعه شناسان بررسي كردند، اذعان داشتند كه ايده‌ها و آثار او كاملا مبتني بر مباني نظري جامعه‌شناسي است. بازرگان با جوهره تمدن غرب هم آشنا بود. بازرگان در دوران تحصيل خود در فرانسه به دنبال فهم جوهره تمدن غرب بود. بنابراين زمينه‌هاي فكري بازرگان متاثر از نگاه عميق او به قرآن و تاريخ ايران و همچنين فهم جوهره فرهنگ غرب بود.
اين زمينه‌ها موجب مي‌شود كه بازرگان و ياران ايشان در طول بيش از هفتاد سال گذشته تحت تاثير فرهنگ غالب زمانه قرار نگيرند، مانند سال‌هاي دهه ٢٠ تا ابتداي انقلاب كه فرهنگ ماركسيستي در عرصه عمومي حاكم بود. به نظر مي‌رسد، ‌اين نسل هم علقه ملي و هم علقه ديني دارد.
يزدي به خاطر علايق ملي خود در ايران ماند
توسلي اضافه كرد: ‌شما ببينيد در سال‌هاي گذشته چه شرايط سختي بر ياران دكتر يزدي گذشت؛ اما با وجود آنكه مي‌توانستند در خارج از كشور زندگي آرامي داشته باشند، تمام هزينه‌ها را تحمل كردند و به خاطر علايق ملي خود ماندند. اين نيرويي بود كه افرادي مانند دكتر يزدي، چمران و بازرگان را در كشور نگه مي‌داشت.
محمد توسلي اضافه كرد: سوال كليدي اين است كه چرا نسل نخبه ما مهاجرت مي‌كنند؟ چه دلايلي وجود دارد كه نخبگان ما در كشور نمي‌مانند اما نخبگاني مانند يزدي و بازرگان مي‌مانند تا بتوانند مشكلات را حل كنند. بسياري مي‌گويند ما مي‌رويم و هر وقت مشكلات حل شد، ‌باز خواهيم گشت. اما چرا دكتر يزدي نرفت!؟ به نظر پايداري دكتر يزدي به زمينه‌هاي شخصيتي او باز مي‌گردد كه از آنها شخصيت‌هاي مقاوم و پايدار ساخته است.
محمد توسلي در بخش پاياني سخنانش تاكيد كرد: مديران كوشش كنند فضاي دانشگاه‌ها متناسب با نياز تربيت مديران لايق باشد و خودشان بتوانند مديرشان را انتخاب كنند و به‌علاوه فضاي دانشگاه‌هاي ما بايد باز باشد تا نهادهاي مدني و جنبش دانشجويي بتواند در داخل دانشگاه شكل بگيرد و دانشجويان در كنار آموزش علمي بتوانند شخصيت سالم، متعادل و خلاقي پيدا كنند و علقه‌هاي ديني و ملي در آنها به وجود آيد تا بتوانند مشكلات را تحمل كنند و در ساماندهي ايران و برنامه‌هاي توسعه كشور مشاركت داشته باشند.

 

دغدغه يزدي؛ نهادسازي و توسعه ملي
محمود صادقي
نماينده  مجلس

محمود صادقي در آغاز بحث خود ابراهيم يزدي را يكي از پيشگامان نهضت ضد استبدادي مردم ايران خواند و گفت: طنز تلخ روزگار اين بود كه مردي كه زماني متهم به غرب‌گرايي و رابطه با امريكا شد، در لحظات آخر عمر موفق نشد ويزاي امريكا را بگيرد و اين نشانگر آن است كه چقدر آن برچسب‌ها نادرست بودند و از سر خيرخواهي اطلاق نشده‌اند.
وي ويژگي‌هاي شخصيت سياسي ابراهيم يزدي را در سه محور نخست پيشتازي در همه عرصه‌هاي علمي، فرهنگي، ديني و سياسي، دوم پركاري و سوم مداومت و پيگير بودن و نااميد نشدن از راه طولاني مبارزه خواند و گفت: مرحوم يزدي يكي از مصاديق بارز مفهوم قرآني والسابقون الاولون است. فرهنگ اسلامي براي پيشگامان و پيشتازان ارزش فراواني قايل مي‌شود. ما اگر موافق برخي گرايش‌هاي ايشان هم نباشيم، اما انصاف اقتضا مي‌كند كه اين پيشتازي و پيشگامي را ارج نهيم. بزرگاني چون مرحوم مهندس مهدي بازرگان و دكتر يدالله سحابي پايه گذار حركت جديدي در دانشگاه ما بودند و توانستند دين را به عرصه جامعه بياورند و در دانشگاه با قرائت و نگرش و تبيين جديد نسل جوان را با مفاهيم انساني اسلام يعني عدالتخواهي و آزاديخواهي و همچنين سازگاري علم و دين آشنا كنند، به خصوص كه اين مفهوم اخير يكي از دغدغه‌هاي اصلي مرحوم بازرگان بود.
صادقي در ادامه گفت: مرحوم دكتر يزدي مثل مرحوم بازرگان اهل قلم بودند و زندگي نامه خودشان را در سه جلد به تفصيل نوشته‌اند كه بسيار راهگشا است و سند مهمي براي علاقه‌مندان به تاريخ سياسي معاصر ايران است. يكي از ويژگي‌هاي ايشان در طول زندگي نهادسازي است. ايشان در طول زندگي مدام در حال نهادسازي بودند، خواه زماني كه در ايران بودند و خواه وقتي كه به خارج از ايران رفتند، به تاسيس انجمن اسلامي دانشجويان امريكا و كانادا، انجمن اسلامي پزشكان امريكا و كانادا و نخستين مسجد در شهر بوستون پرداختند. مرحوم يزدي همچنين از موسسان جامعه مسلمانان بوستون و نخستين رييس آن بودند. آن طور كه در منابع نقل شده اين بزرگ‌ترين سازمان اسلامي در امريكا است. همچنين سازماني كه به اختصار سما خوانده مي‌شود، همچنين بايد به تاسيس نخستين پايگاه آموزش جنگ‌هاي مسلحانه در مصر و جنوب و لبنان با همكاري جناب مهندس توسلي و شهيد چمران اشاره كرد. اينها بخش كوچكي از اقدامات مرحوم يزدي در زمينه نهادسازي است و نشانگر اهتمام ايشان به فعاليت در قالب تشكل‌هاي سياسي و مدني است. اين براي نسل ما بسيار درس آموز است.
صادقي در ادامه به انتصاب مرحوم بازرگان به نخست‌وزيري و فرمان امام خميني (ره) اشاره كرد و گفت: امام خميني (ره) در اين فرمان كه متعلق به ١٥ بهمن ١٣٥٧ است، نوشته‌اند: « بنا به پيشنهاد شوراى انقلاب، بر حسب حق شرعى و حق قانونى ناشى از آراى اكثريت قاطع قريب به اتفاق ملت ايران كه طى اجتماعات عظيم و تظاهرات وسيع و متعدد در سراسر ايران نسبت به رهبرى جنبش ابراز شده است و به موجب اعتمادى كه به ايمان راسخ شما به مكتب مقدس اسلام و اطلاعى كه از سوابق‌تان در مبارزات اسلامى و ملى دارم، جنابعالى را بدون در نظر گرفتن روابط حزبى و بستگى به گروهى خاص، مامور تشكيل دولت موقت مى‏نمايم.» اين فرمان امام اشاره صريح اولا به ايمان راسخ آن مرحوم به مكتب مقدس اسلام و ثانيا اذعان به سوابق ديرينه و مبارزات ملي، مذهبي و اسلامي دارد.
نماينده مردم تهران تاكيد كرد: همچنين مقام معظم رهبري هم در پيامي به مناسبت درگذشت مرحوم بازرگان در هفتم بهمن سال ١٣٧٣ خطاب به مرحوم دكتر سحابي مي‌نويسد: «ايشان يكى از مبارزان ديرين با رژيم ستمشاهى و نيز از جمله پيشروان ترويج و تبيين انديشه‌هاى ناب اسلامى با زبان و منطق و شيوه‌‌اى نوين بود و از اين رهگذر بى‌شك در چشم همه علاقه‌مندان به گسترش و رواج ايمان اسلامى در ميان طبقات تحصيل‌كرده در دوران خفقان و دين‌زدايى رژيم پهلوى، داراى شأن و ارزش به خصوص بود.» همچنين ايشان در پيامي كه در سال ١٣٨١ به مناسبت درگذشت خود دكتر يدالله سحابي نوشتند، آمده است: « اين‌ شخصيت‌ كهنسال‌ علمي‌ و فرهنگي، سياسي، سال‌هاي‌ درازي‌ را با مجاهدت‌ و جديت به‌ تلاشي‌ صادقانه، در راه‌ آنچه‌ بدان‌ باور داشت، مصروف‌ كرد. همت‌ اصلي‌ او گماشته‌ شده‌ بود اولا بر زدودن‌ تهمت‌ ناسازگاري‌ دين‌ و علم كه‌ انگيزه‌هاي‌ منحرفي‌ موجب‌ طرح‌ مكرر آن‌ از سوي‌ عناصري‌ مي‌گشت‌ و نيز بر مردود شمردن‌ پندار جدايي‌ دين‌ از سياست. در بخش‌هايي‌ از سال‌هاي‌ متمادي‌ اين‌ مجاهدت‌ طولاني وي‌ به‌ شيوه‌هاي‌ فرهنگي‌ و در بخش‌هاي‌ ديگري‌ به‌ شيوه‌هاي‌ سياسي‌ روي‌ مي‌آورد و سال‌ها زندان‌ در رژيم‌ ستمشاهي، هزينه اين‌ اقدام‌ با اهميت‌ بود. مرحوم‌ دكتر سحابي، مردي‌ با ايمان، باحقيقت، خوش‌ روحيه‌ و مقاوم‌ بود. در دوران‌ نظام‌ جمهوري‌ اسلامي‌ پس‌ از مقطعي‌ كه‌ وي‌ از قواي‌ مجريه‌ و مقننه‌ خارج‌ شد، اختلاف‌ برخي‌ از ديدگاه‌هايش‌ با مسوولان‌ كشور وي‌ را به‌ وادي‌ بي‌انصافي‌ و غرض‌‌ورزي‌ سوق‌ نداد. او مردي‌ ديندار و متعبد و درست‌كردار بود.» جالب است يكي دوسال پيش از اين مرحوم سحابي نامه‌اي مفصل به صورت انتقادي خطاب به مقام معظم رهبري نوشته بودند و انتقادهاي‌شان را با صراحت و شفافيت و شايد تندي بيان كرده بودند. اما با وجود اين مقام معظم رهبري با صراحت اصالت و دينداري و ايمان و تقوا و گذشت و انصاف مرحوم سحابي را اذعان مي‌كنند.
تحليل بازرگان از انقلاب
صادقي با اشاره به كتاب مهندس بازرگان يعني انقلاب ايران در دو حركت، گفت: ايشان در اين كتاب انقلاب ايران را از ديدگاه ديناميكي و تحولي و حركت به دو مرحله تقسيم مي‌كنند: حركت اول رو به مركز و وحدت كه اين حركت تا پيروزي انقلاب يا تعيين دولت موقت ادامه دارد و حركت دوم گريز از مركز و فرار از وحدت است كه به زعم ايشان بعد از تعيين نخست‌وزيري و اعلام وزرا شروع مي‌شود. مرحوم بازرگان عوامل مختلف اين دو حركت را در دو مرحله تحليل مي‌كند و تصريح مي‌كند كه اين تفكيك به معناي تاييد يكي و تخطئه ديگري نيست. ايشان از نگاه خودشان عوامل مختلف را تحليل مي‌كنند.
صادقي گفت: از نخستين عللي كه مرحوم بازرگان در اين كتاب براي تفرق معرفي مي‌كند، سهم‌خواهي مي‌داند. سهم‌خواهي گروه‌هاي مختلفي كه به نوعي در انقلاب نقش داشتند يا خير. ايشان مي‌گويد وقتي دوران مبارزه و سختي است، خيلي‌ها كاري ندارند و عقب مي‌نشينند، اما وقتي آثار پيروزي آشكار مي‌شود، خيلي‌ها جلو مي‌آيند و مدعي مي‌شوند. از نظر مهندس بازرگان ديگر دلايل تفرق تحركات نيروهاي چپ بود كه به خصوص دست به تحركات نظامي زدند.
وي سپس با قرائت بخش‌هايي از كتاب انقلاب ايران در دو حركت و برخي مقالات مهندس بازرگان كه به فعاليت‌هاي ضد دولت گروه‌هاي چپ و به خصوص سازمان مجاهدين خلق (منافقين) اشاره داشت، گفت: از ديد مهندس بازرگان اينها نقاط آغاز اين تفرق است و مهندس بازرگان از ديگر عوامل را چنين بر مي‌شمرند: تحريف شعار نه شرقي، نه غربي؛ تندروي و حركات ديگر مثل انقلاب فرهنگي و مكتب‌گرايي و تضعيف نقش مليت و غلبه دادن مكتب بر مليت، انحصار‌گرايي، قدرت طلبي و اتفاقاتي مثل جنگ كه اين عوامل از ديد مهندس بازرگان در حركت دوم نقش داشتند.
روحاني؛ سردمدار خردگرايي
صادقي گفت: به نظر مي‌آيد مرحوم بازرگان با برشمردن اين عوامل مي‌خواستند نشان دهند كه چگونه مي‌توان دوباره به حركت اول بازگشت. به نظر مي‌آيد نشانه‌هاي حركتي كه مي‌توان آن را حركت سوم خواند، يعني نوعي همگرايي حداقل ميان بخش‌هايي از جامعه ما اكنون شكل گرفته است كه وجه مشترك اين حركت‌ها خردگرايي و اعتدال است. يكي ديگر از عواملي كه مهندس بازرگان براي حركت دوم مطرح مي‌كند، بي‌تجربه بودن ما در ابتداي انقلاب بوده است. ملت ما تجربه مشاركت در دولت را نداشته است و دولت‌ها هميشه استبدادي بوده‌اند؛ غير از مقطع كوتاهي در دوره مشروطه. اما انقلاب اسلامي ايران فرصت را براي مشاركت مردم در ساختن دولت ايجاد كرد، اما تجربه نداشتيم. به دليل بي‌تجربگي بسياري از نيروها صرف خنثي كردن يكديگر شد. به نظر من در حال حاضر زمينه‌هاي مشهود و عياني از تمايل به نوعي همگرايي در جامعه ما پديد آمده است. حركت اعتدالي دولت فعلي نمونه بارزي از اين است كه اين گرايش به اعتدال و عقل‌گرايي در مجموعه بدنه نظام ما رشد مي‌كند و جاي اميدواري است.
صادقي گفت: تقابل و رويارويي دو فكر در همان روزهاي اول انقلاب وجود داشت، اما شرايط انقلابي اجازه درك عقل‌گرايي و اعتدال گروي را به نسل ما نمي‌داد. اما الان فردي مثل آقاي روحاني سردمدار شعار ميانه‌روي و اعتدال شده است و اين با وجود همه نااميدي كه در جامعه ما به دلايل مختلفي تزريق مي‌شود، جاي اميدواري است كه در بدنه نظام گرايش به سمت اعتدال و عقل‌گرايي بسيار قوي وجود دارد و اميدواريم در اين دوره‌اي كه به همت همه دلسوزان اين مرز و بوم از دوره تندروي و افراط دولت‌هاي پيشين فاصله گرفتيم، دولتمردان ما از همه نيروها و ظرفيت‌ها استفاده لازم را براي ساختن اين كشور ببرند.
وي يكي از علل نابساماني‌هاي كشور در عرصه‌هاي اقتصاد و فرهنگ را شقه شقه كردن و محروم كردن بدنه مديريت كشور از نخبگاني خواند كه به دلايل مختلف هريك با انگي دور شده‌اند و گفت: ما در تصميم‌سازي نه‌تنها از نيروهاي اصلاح‌طلب بلكه از همه نيروهاي كشور بايد استفاده كنيم. يكي از ويژگي‌هاي مرحوم يزدي احساس مسووليت نسبت به اجتماع و مايوس نشدن از ناملايمات بود. الان متاسفانه جو يأس و نااميدي در جامعه دانشگاهي ما پديد آمده است و يكي از دلايل مهاجرت‌ها احساس دلسردي است و افراد كمتر حاضر مي‌شوند براي رسيدن به هدف‌هاي آرماني خودشان هزينه كنند. مرحوم يزدي همواره به صبر و بردباري سفارش مي‌كرد. بيشترين ناملايمات نسبت به اين دوستان و نهضت آزادي وارد شد، اما ايشان دراين خاك ريشه داشتند و در اين خاك ماندند و كوچ نكردند. از مرحوم بازرگان تا مرحوم سحابي و مرحوم يزدي و مهندس توسلي كه الان در خدمت شان هستيم، اينها الگوهايي از اميدواري براي جامعه ما هستند كه با وجود همه فشارها و محدوديت‌ها و به خصوص تهمت‌هايي كه به ايشان وارد مي‌شد، بردبار ماندند.
نااميد نشدند
صادقي در پايان گفت: ما مي‌توانيم از تجارب امثال مرحوم يزدي استفاده كنيم و همه كساني كه عرق خدمت به اين نظام و انقلاب و ملت و مرز و بوم و ايران را دارند، به حركتي از جنس اول فرابخوانيم. براي اين فراخواني همه بايد گذشت كنيم، هم البته سيستم و حاكميت بايد انعطاف نشان دهد و هم نيروهايي كه اين ناملايمات را ديده‌اند. همه بايد نگاه عفو و گذشت داشته باشيم تا بتوانيم در حد مقدور اين تفرقي كه بوده را به وحدت بدل كنيم؛ ولو در بخشي از بدنه جامعه و نظام. الان كشور در بسياري از حوزه‌ها با چالش و بلكه ابرچالش مواجه است، مثل ابرچالش محيط زيست، كمبود آب و فساد سازمان يافته‌اي كه متاسفانه در همه اركان و قواي سه گانه رسوخ كرده و بخشي از آن ناشي از اين است كه همه‌چيز يك طرفه شده است. يعني دستگاه‌هايي كه براي نظارت تعبيه شده‌اند، خنثي مي‌شوند و از كار مي‌افتند. در چنين شرايطي ناظر و منظور يكي مي‌شود و دستگاهي براي نظارت وجود ندارد. وقتي مطبوعات و رسانه‌ها اجازه نقد و انتقاد نداشته باشند و آزادي بيان نباشد، طبيعي است كه فسادها انباشته مي‌شود و كسي جرات بيان آنها را ندارد. لازم نيست براي مبارزه با فساد سازمان‌هاي عريض و طويل ايجاد كنيم، اگر همان نهادهاي پيش‌بيني شده را آنگونه كه در قانون مقرر شده پياده كنيم، به‌طور خودكار فساد اجازه بروز نمي‌يابد. وقتي نماينده مجلسي كه مي‌خواهد نطق كند، شمشير داموكلس شوراي نگهبان را بالاي سر خود احساس كند، نمي‌تواند رسالت خود را انجام دهد، بگذريم كه در مرحله مقدماتي هم با فيلترهايي كه اعمال مي‌شود، كساني كه صلاحيت لازم را دارند، تاييد نمي‌شوند. اما به هر حال جاي اين اميدواري هست و بايد امثال مهندس بازرگان و دكتر سحابي و دكتر يزدي را الگوي خود كنيم كه «فاذا فرغت فانصب و الي ربك فارغب.» ايشان از هر كاري كه فارغ مي‌شدند، به كار ديگري مي‌پرداختند و هيچگاه مايوس نمي‌شدند.

مقالات و دیدگاه ها

IMAGE
بازرگان دوشادوش روحانیت نواندیش
محمد بسته‌نگار:درباره مرحوم مهندس بازرگان همین بس که وی به اتفاق آیت‌الله...
IMAGE
دینداری به شرط علم و آزادی
دکتر سید محمدمهدی جعفری:رویکرد قرآنی مهندس مهدی بازرگان برگرفته از تعالیم اولیه...
IMAGE
ب‍ازرگان، مردی که صدایش شنیده نشد
سهند ایرانمهر: امروز، سالگرد درگذشت #مهدی_بازرگان است. ‏پژوهشگر قرآن، نخستین...
IMAGE
پيام راهبردي بازرگان براي امروز ما
مهندس محمد توسلي: شصت سال قبل زنده یاد  مهندس مهدي بازرگان سخنراني "احتياج روز" را...
IMAGE
چهار مردان!
مهندس عبدالعلی بازرگان: جمعه بیست و نهم‌ دی‌ماه، بیست و سومین سال‌گرد درگذشت...
IMAGE
این دو نخست وزیر
علیرضا کفایی: مهندس بازرگان اولین نخست وزیر ایران پس از انقلاب بود و از همان...
IMAGE
بازرگان و سیاست خارجی
مصطفی قهرمانیان: – دکترین سیاست خارجی دولت موقت – – به‌مناسبت بیست‌و‌سومین...
IMAGE
این نام را به خاطر بسپارید :” مهدی بازرگان”
مجتبی نجفی: اصلاح طلبی به سبک بازرگان یعنی اینکه در میانه آتش و خونِ انقلاب از...
IMAGE
پلي براي عبور
دکتر حبیب الله پیمان: در چند دهه اخير به استثنای قشر کوچکی از نو كيسگان كه بخش عمده...
IMAGE
بیانیه ابوالفضل قدیانی درباره اعتراضات اخیر
ابوالفضل قدیانی، از فعالین سیاسی و از مبارزان دوران ستم‌شاهی و عضو موسس سازمان...

مصاحبه ها

IMAGE
بازرگان، نمی‌خواست از سیاست کنار بکشد
گفتگوی روزنامه اعتماد با مهندس هاشم صباغیان: هنوز هم با ۸۰ سال سن هر زمان که برای...
IMAGE
بزرگترین اشتباه آقای هاشمی در مجلس اول، برخورد نادرست بانهضت آزادی بود
گفتگوی روزنامه اعتماد با غلامرضا حيدري، نماينده دوره دوم، سوم و دهم مجلس:  عليرضا...
IMAGE
مصدق به بازرگان اطمینان کامل داشت
گپ و گفتی با  هاشم صباغیان ، وزیر کشور دولت موقت: مجید بجنوردی: متن پیش رو خلاصه...
IMAGE
اصلاح‌طلبی تنها راهبرد واقع‌بینانه است/راهکار اصلی بازگشت به قانون اساسی است
گفت و گوی روزنامه همدلی با مهندس توسلی دبیر کل نهضت آزادی ایران: هرمز شریفیان ـ گفت...
IMAGE
کانون مکانی مناسب برای تمرین کار جمعی است
گفتگوی نشریه کانون فنی فارغ التحصیلان دانشکده فنی دانشگاه تهران با مهندس محمد...
IMAGE
توسعه سیاسی، راه حل توسعه اقتصادی و گذار از بحران‌های اجتماعی
پیشنهادات عماد بهاور، عضو نهضت آزادی ایران پس از اعتراضات شهری دیماه سال ۹۶در...
IMAGE
می‌شود بر میخ کوبید اما نمی توان روی آن نشست
گفتگوی زیتون با سعید مدنی پیرامون اعتراضات اخیر: از اعتراض به « گرانی » آغاز شد و...
IMAGE
شدت نابسامانی‌های اقتصادی اجتماعی از آستانه تحمل مردم عبور کرده
اسکان نیوز: اعتراضات چند روز اخیر تبعات و تحلیل های مختلفی را در پی داشته است....
IMAGE
طرح جدید ترافیک؛ هدفی خوب بدون تمهید شرایط
ارزیابی مهندس محمد توسلی از طرح LEZ در گفتگو با اسکان نیوز؛  مهندس محمد توسلی،...
IMAGE
حسین مردم‌حسینی | گفت‌وگوی منتشر نشده با زنده یاد حسین شاه‌حسینی
گفتگوی روزنامه اعتماد با زنده یاد حسین شاه حسینی: وحید جعفری-روزنامه اعتماد:...